Zwarte hoofdrollen en bijrollen in Bijbelse verhalen

Jacob Jordaens, Mozes en zijn Ethiopische vrouw. 1650; olieverf op doek Rubenshuis, Antwerpen Collectiebeleid.
Jacob Jordaens, Mozes en zijn Ethiopische vrouw. 1650; olieverf op doek Rubenshuis, Antwerpen Collectiebeleid.

(English version here)

De Bijbel is door de eeuwen heen regelmatig opnieuw vertaald, waardoor interpretaties soms veranderden. In de Bijbelboeken komen op verschillende plaatsen in zowel het Oude als het Nieuwe Testament zwarte personages voor. Maar wat in het ene boek een Nubiër is, is in een ander boek een Moorman, een Ethiopiër, een Kuschiet of een Medianiet. Een voorbeeld van een dergelijk verwarrend verhaal speelt zich af rondom de al dan niet zwarte vrouw(en) van Mozes. Zie afbeelding hierboven, Mozes en zijn vrouw, verbeeldt door  Jacob Jordaens.

De  twee meest uitgebeelde scènes uit de Bijbel, in de beeldende kunst, staan in het Nieuwe Testament. Het zijn De Geboorte van Jezus (Mattheüs 1:18-25 en Lucas 2: 1-7) en De Aanbidding van de Wijzen (Mattheüs 2:1-12). Bij het tweede thema zijn vaak zwarte of bruine mensen te zien.

Jacob Jordaens Adoration 1644, Gemäldegalerie Alte Meister Kassel
Jacob Jordaens Adoration,  1644, Gemäldegalerie Alte Meister Kassel

In de Bijbel zelf is alleen sprake van een onbenoemd aantal Wijzen die goud, wierook en mirre cadeau geven. In de christelijke literatuur en beeldende kunst veranderen deze Wijzen in Drie Koningen. Een van hen wordt zwart. De komst van de wereldlijke vorsten die het kind Jezus geschenken brachten, werd gezien als de erkenning van Jezus’ opdracht in de wereld. Over de aanwezigheid van een zwarte koning bij deze drie mannen schrijft Martien de Jong:

‘Het zwart zijn is meer dan een pittoresk detail. De menswording van Christus betekent
het einde van het oude verbond tussen Jahweh en een bepaald volk, dat zich daardoor kon beschouwen als uitzonderlijk en uitverkoren. Het Nieuwe Verbond werd gesloten tussen de mens geworden Gods zoon Christus en alle andere volken en individuele
mensen.’

De koningen kunnen op kunstwerken meerdere symboolfuncties hebben. Ze kunnen staan voor werelddelen, voor leeftijden, voor ambassadeurs van de vrede, voor rijkdom uit verre vreemde landen, voor handel met die verre vreemde landen en meer.
Ongeveer gelijk met de introductie van de Zwarte Koning, zo rond 1450, kwam in de Nederlanden De Doop van de Kamerling op schilderijen en prenten in zwang. Eerst nog op miniaturen in getijdenboeken, zoals dat van Karel V (Wenen, Österreichische Nationalbibliothek), daarna, vanaf midden zestiende eeuw, in schilderijen. Een van de eerste schilderijen uit de Nederlanden was van Hans van Elburg, circa 1570 (Rotterdam, Museum Boijmans Van Beuningen). Maar ook in etsen en tekeningen, zoals bij Maerten van Heemskerk (Berlijn, Kupferstichkabinett) of de monogrammist. AC, is het thema vanaf de zestiende eeuw terug te vinden.

In de zeventiende eeuw werd het onderwerp echt populair en kreeg het een extra functie. Zowel de protestantse Noordelijke Nederlanden als de Zuidelijke
Nederlanden, waar het katholieke Spanje de macht had, gebruikten dit Bijbelse verhaal om uit te dragen dat iedereen welkom was bij hún ware geloof.

De doop van de kamerling, Rembrandt Harmensz. van Rijn, 1641 collection Rijksmuseum Amsterdam
De doop van de kamerling, Rembrandt Harmensz. van Rijn, 1641 collection Rijksmuseum Amsterdam

Andere Bijbelse onderwerpen waar regelmatig Afrikaanse personages bij figureren zijn onder meer Esther en Ashaveros, Salomo Aanbidt Afgoden, Bathseba en haar Toilet, Ecce Homo, Het Vinden van Mozes, Het Laatste Oordeel en Salomo ontvangt de Koningin van Scheba. Over het algemeen zijn Afrikanen, behalve in bovengenoemde thema’s, terug te vinden in oudtestamentische scènes en in scènes waarin heiligen gemarteld worden.

Jan van der Hoecke (toeschr.), Sibylle Agrippina. Eind 1630; olieverf op doek, 106,5 x 80,0 cm. Gemäldegalerie, Stiftung museum kunst palast.
Jan van der Hoecke (toeschr.), Sibylle Agrippina. Eind 1630; olieverf op doek, 106,5 x 80,0 cm. Gemäldegalerie, Stiftung museum kunst palast.

en

Vrouwelijke heilig met Romeinse soldaat ca 1520, Antwerpen, KMSK Brussel
Vrouwelijke heilig met Romeinse soldaat ca 1520, Antwerpen, KMSK Brussel

Esther Schreuder in Black is beautiful, Rubens tot Dumas (2008 Nieuwe Kerk Amsterdam).

Zie voor veel meer achtergronden overMozes en zijn vrouw, De koningin van Sheba of De Sybille Agrippina de stukken van prof. Elizabeth McGrath in de catalogus Black is beautiful, Rubens tot Dumas.

Tip: recent verscheen een prachtig essay over Afrikanen in Mythologische verbeeldingen: ‘Black Bodies and Dionysiac Revels: Rubens’Bacchc Ethiopians’   van de hand van prof. Elizabeth McGrath in Rubens and the Human Body. (Brepols 2018)

Een enorme aanrader.

Op deze site meer over de zwarte koning.

O.a. Hier: De zwarte koning in massa productie

All photos on this site are not intended for any commercial purpose. I have tried to trace all the rules and rights of all images. As far as I know, these images can be used in this way. If you ar a copyright holder and would like a piece of your work removed or the creditline changed then please do not hesitate to contact me.

For more information  estherschreuderwebsite@gmail.com

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s