Evolutie in 20 jaar slavernijtentoonstellingen: 2001-2021

Slavernij tentoonstellingen van 2001 tot 2021

Deze week zag ik ongeveer de tiende tentoonstelling met het thema slavernij in de afgelopen 20 jaar. En daarbij tel ik dan niet de tentoonstellingen mee waarin slavernij wel uitgebreid aan de orde kwam, maar niet het hoofdonderwerp was (zoals de tentoonstellingen over Frans Post en Albert Eckhout of tentoonstellingen die ik zelf samenstelde, Black is beautiful, Rubens tot Dumas en Afrikaanse bedienden aan het Haagse hof)

De eerste door mij bezochte tentoonstelling die slavernij als hoofdonderwerp had, was Slaven en Schepen in 2001 in het Scheepvaart museum in Amsterdam, samengesteld door Dirk Tang. Het was een, met terugwerkende kracht beschouwend, uiterst bescheiden presentatie met veel aandacht voor de getallen en een aantal reproducties van schilderijen. Het budget was waarschijnlijk beperkt. Maar de tentoonstelling werd wel begeleid met een publicatie: Slaven en Schepen. Enkele reis, bestemming onbekend.

Twee jaar later, in 2003, zag ik Erfenis van de slavernij, in het Wereldmuseum in Rotterdam. Deze theatrale presentatie samengesteld door Felix de Rooy maakte indruk en is in mijn geheugen blijven hangen. Lang stond ik bijvoorbeeld ademloos stil bij een wand vol muziekinstrumenten die, dacht ik, ook te horen waren. Wat mij daar raakte is, denk ik nu, het bewijs dat mensen zelfs in dit soort omstandigheden toch ‘iets van niets’ wisten te maken en dat je muziek meeneemt in je hoofd. Aan het eind van de tentoonstelling stonden prachtige marronhoutbewerkingen. Weer een moment om lang bij stil te staan. Hoezo niets overgebleven? Verder herinner ik me van deze tentoonstelling dat je het nu beroemde boek, Reize naar Surinamen en door de binnenste gedeelten van Guiana, van John Gabriel Stedman digitaal kon doorbladeren (waarschijnlijk alleen de afbeeldingen?).

Langzaam aan begon bij musea in Nederland iets meer aandacht te komen voor het onderwerp en in 2013 (150 jaar na de officiële afschaffing van de slavernij) zag ik een tweede tentoonstelling De Zwarte Bladzijde, in het Scheepvaartmuseum. Dit keer waren kosten nog moeite gespaard. Onderwerp was de geschiedenis van Slavenhaler De Leusden. Naar dit schip had Leo Balai jarenlang onderzoek gedaan en er was inmiddels een lijvig boek over. Op de Leusden werden honderden slaafgemaakte mensen uit Afrika vermoord, door luiken dicht te spijkeren terwijl het schip naar de bodem van de rivier zonk. Een gruwel geschiedenis opgezet als een chronologisch verhaal. De presentatie was een multimedia spektakel met, zoals ik het me herinner, veel aandacht voor het scheepsjournaal van de kapitein. Doel was om indruk te maken op jongeren. Dat werkte ook op mij.  

Heel anders was de tentoonstellingen met publicatie datzelfde jaar bij de UVA: De Slavernij Verbeeld. Op de grote tentoonstelling in de verduisterde tentoonstellingszalen van de Universiteit van Amsterdam/Allard Pierson museum, waren een zee aan boeken, prenten, kaarten en andere kwetsbare objecten te zien. Een ruime keuze uit wat op papier is vastgelegd over deze goed georganiseerde en geadministreerde mensenhandel. Een van de samenstellers en bruikleengevers van deze tentoonstelling was de onvolprezen Carl Haarnack, verzamelaar van Surinamica en kenner van deze geschiedenis, met name in boeken. Zie buku.nl.

Bescheidener was de tentoonstelling in het Stadsarchief van Amsterdam een paar jaar geleden. Dit was een ‘platte’ tentoonstelling op bilboards. Hier geen originele werken maar panelen met daarop persoonlijke verhalen over Amsterdam en de slavernij aan de hand van Amsterdamse individuen. Op hun website wordt trouwens veel aandacht besteed aan bijzondere vondsten in het archief zie bijvoorbeeld: https://www.amsterdam.nl/stadsarchief/agenda/amsterdammers-slavernij/

En in de serie tijdelijke tentoonstellingen over dit onderwerp is nog steeds te zien Heden van het slavernij verleden in het Tropenmuseum/ Berg en Dal / Museum voor Wereldculturen. Daarin vooral aandacht voor lijden, verzet en strijd aan de had van individuen. De focus ligt hier nadrukkelijk op slachtoffers, hun nazaten en het effect op het heden. Wetenschappers en activisten komen aan het woord. Zie: https://www.tropenmuseum.nl/nl/zien-en-doen/tentoonstellingen/heden-van-het-slavernijverleden

Behalve tijdelijke tentoonstelling bezocht ik, door de jaren heen, minstens drie musea die geheel aan het onderwerp gewijd zijn. De Slave Lodge in Kaapstad, International Slavery museum in Liverpool en Kura Holanda in Willemstad op Curaçao. Van die drie maakte op mij het bezoek in 2011 aan de Slave Lodge de meeste indruk. Misschien omdat het destijds voor mij een nieuw verhaal was. Want hier staat niet de trans-Atlantische slavernij centraal maar de mensen die uit de Oost en Madagaskar geïmporteerd werden in slavernij. Dat waren, meen ik me te herinneren, hoofdzakelijk moslims. Er was ook aandacht voor de relatie tussen de Nederlanders (Jan van Riebeeck) en de Khoikhoi. En natuurlijk de geschiedenis van het gebouw zelf, de slaafgemaakten woonden hier. Je kon het nog aanraken, bij wijze van spreken.

Rijksmuseum 2021

Kortom: geheel blanco ging ik niet naar Slavernij in het Rijksmuseum. Maar dat blijkt, in dit geval, geen nadeel te zijn. Zeker niet omdat ze hier zichtbaar met een ruim budget hebben kunnen werken. Dat vertaalt zich onder andere in bijzondere bruiklenen en een opvallende vormgeving (hou ik van). Er is zelfs een schilderij helemaal uit Hongkong overgekomen, een werk waar ik al jaren nieuwsgierig naar was. Alleen al vanwege dit werk, dat ik Godts zeegen noem (zie afbeelding verderop), is het de moeite om te gaan kijken (straks weer terug naar Hongkong).

In deze tentoonstelling staan een tiental personen centraal. Om die levens te koppelen aan de aanwezige objecten heb je een mediabox nodig die je bij de ingang krijgt uitgereikt. Probleem bij mijn box was dat deze er al na het tweede verhaal mee ophield. Ik heb dus voornamelijk gekeken en kon niet luisteren naar de persoonlijke levens. Maar met alleen kijken komt je ook een eind. Hierdoor krijg je misschien net iets meer aandacht voor de vormgeving en ga je de uitermate interessante documenten goed bekijken.

Wat me achteraf opviel, door een vraag die kunstenaar Tirzo Martha aan mij stelde, is dat ik hier net als in het Wereldmuseum langer bij de muziekinstrumenten en marronlepeltjes was blijven staan. Kunst maken is een levensbehoefte en het verandert slachtoffers weer in mensen (voor mij). Gelukkig is die veerkracht ook hier vertegenwoordigd. Dit ter compensatie van het besef dat mensen echt tot de gruwelijkste wreedheden in staat zijn, door zich niet meer te willen of kunnen verplaatsen in de ander.

Er wordt ook nieuwe kunst gemaakt bij de tentoonstelling: Aan de voet (onderaan de trap) is een werk in wording te zien van de kunstenaars Tirzo Martha en David Bade. Zij gaan met de bezoekers in gesprek over wat hen is opgevallen en raakt en zo worden de personages in beelden gevangen.

Hieronder een beeldverslag (zonder het werk van Tirzo Martha en David Bade, daarvoor ga ik nog een keer terug).

Online is veel terug te vinden over deze tentoonstelling: https://www.rijksmuseum.nl/nl/zien-en-doen/tentoonstellingen/slavernij

About me:

In 2008 I was guest curator of the exhibition Black is beautiful. Rubens to Dumas. Important advisors Elizabeth McGrath (Rubens and colleagues, Warburg institute Image of the Black in Western Art collection), Carl Haarnack (slavery in books), Elmer Kolfin (slavery in prints and paintings) en Adi Martis (contemporary art). Gary Schwartz made his research for The Image of the Black in Western Art available to me.

Black beautiful Rubens to Dumas cover

In 2012 my Anniversary book: 100 years Schiller 1912-2012 was published. Initiative, idea, text and editing (ES). Design and photography Monica Schokkenbroek.

Schiller in Parool boekje 26-11-2012 Paul Arnoldussen
Schiller in Parool boekje 26-11-2012 Paul Arnoldussen

In 2013 my book Cobra aan de gracht / Cobra on the Canal was published by Samsara publications.

In 2014 my essay ‘Painted Blacks and Radical Imagery in the Netherlands (1900-1940)’ was published in The Image of the Black in Western Art Volume V (I). (ed. David Bindman, Henry Louis Gates jr.)

(About f.i. On the terras, by Nola Hatterman but also Jan Sluijters, Kees van Dongen, Irma Stern and more)

In 2017 I published a book about the black servants at the Court of the Royal Van Oranje family. More than a thousand documents have been found about their lives. (only in Dutch)

Cupido en Sideron Cover 30-8-2017

All photos on this site are not intended for any commercial purpose. I have tried to trace all the rules and rights of all images. As far as I know, these images can be used in this way. If you ar a copyright holder and would like a piece of your work removed or the creditline changed then please do not hesitate to contact me.

estherschreuderwebsite@gmail.com

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s