Kirchner en Nolde. Expressionisme kolonialisme in het Stedelijk Museum van Amsterdam

Nog tot 5 december 2021 te zien in het Stedelijk Museum van Amsterdam: Kirchner en Nolde. Expressionisme. Kolonialisme

De kritieken waren de afgelopen maanden niet mals voor deze tentoonstelling. Het Parool kopte: ‘Niet meer dan een plaatje bij een praatje’. De Volkskrant: ‘Als inwoners van het imperialistische Duitsland hebben Nolde en Kirchner in het Stedelijk geen schijn van kans’, Trouw was iets milder en in Metropolis M was een enorme worsteling te lezen om deze tentoonstelling te duiden.

Wat is hier aan de hand? Kon het echt zo erg zijn? Deze week ging ik kijken met Finette Lemaire, specialist /galerist ‘etnografische’ ‘kunst’ en directeur Tribal Art Fair. Twee verschillende blikken op dezelfde tentoonstelling.

Het positieve nieuws is: we vonden de tentoonstelling zeker de moeite waard om te bezoeken. Dus ga vooral.

Het bezoek geeft zeker stof tot nadenken. En dat is altijd goed. Wij hadden zeker ook opmerkingen en vragen. Hieronder volgen er een paar.

Maar eerst een paar citaten uit de toelichting van de makers:

‘Deze tentoonstelling en publicatie zijn tot stand gekomen na vier jaar onderzoek en veel waardevolle gesprekken met externe experts uit allerlei windstreken en uit verschillende disciplines onder meer de (kunst) geschiedenis, antropologie en museologie.’

‘Aangezien foto’s en documentatiemateriaal door Europeanen zijn vervaardigd en de tentoonstelde kunstwerken uit Afrika en Azië door Europeanen zijn verzameld, is de koloniale blik onvermijdelijk. Met deze tentoonstelling willen we deze blik problematiseren.’

‘Door het werk van Kirchner en Nolde in de maatschappelijke context van het kolonialisme te plaatsen en kritische vragen te stellen, wil het museum bijdragen aan inhoudelijke verdieping.’

Richting Exploit zaal waar vrouwen en kinderen centraal staan.

Inhoudelijk gaat de tentoonstelling niet alleen over kolonialisme en racisme, maar ook over fascisme, kindermisbruik (witte kinderen) en MeToo. Dit alles opgehangen aan twee kunstenaars.

De tentoonstelling begint met introductiezalen waarin geschiedenissen getoond worden die de meeste bezoekers wel zullen kennen. Waarom weer de bronzen van Benin als voorbeeld van kunstroof? Zijn er geen andere voorbeelden te vinden van schandalige cultuurroof ? (vraag van Finette Lemaire die deze discussie met grote interesse volgt).

En waarom weer een hele zaal vullen met mensententoonstellingen? Zie bijvoorbeeld de grote tentoonstellingen hierover in Teylers Museum, Musee du Quai Branly. Plus recent een belangrijk item in 100 x Congo in het MAS. En dan natuurlijk de boeken van The Image of the Black in Western Art (diverse jaren) en ook recent de tentoonstelling met cat. Le Modèle Noir, 2019.

Veel adviezen zullen, vermoed ik, zijn gegaan over het taalgebruik in de tentoonstelling omdat dit nu in bijna alle musea een hot item is. De tentoonstellingsmakers hierover:

‘Aangezien racisme, onderdrukking en uitbuiting ter sprake komen, is de terminologie van groot belang. We volgden hierin Words matter, samengesteld door het Nationaal Museum van Wereldculturen. Racistisch taalgebruik is zoveel mogelijk uit titels van kunstwerken gehaald (tenzij niet gewenst door de bruikleengever), waarbij de oorspronkelijke titel waar noodzakelijk wordt genoemd.’ (hier kan words matter worden gedownload)

Zie hieronder twee voorbeelden uit de tentoonstelling. Bij het eerste voorbeeld wilde de eigenaar blijkbaar niet dat de originele titel werd aangepast. De titel dan naar N-dans vertalen is in mijn opinie een enorm statement (van zelf politiek correct zijn). Noem het dan African-American dans. Of zoiets. Maar daar zullen anderen waarschijnlijk weer heel anders over denken.

Een voorbeeld uit de tentoonstelling
N Tanz

Straks heet het wereldberoemde en invloedrijke boek uit 1925 The New Negro in het Stedelijk Museum: The New N- ?

Tot zover de taal en richting van de makers.

Het begin van de tentoonstelling:

In de openingszaal over de gestolen Beninbeelden een indrukwekkend beeld van de hedendaagse kunstenaar Enotie Paul Ogbebor, geboren in Benin city.

SMA Kirchner en Nolde tentoonstelling
SMA Kirchner en Nolde tentoonstelling

Jammer dat er niet meer hedendaagse kunstenaars zijn toegevoegd. Dat verwacht je bij zo een sterk en groot beginwerk.

Hieronder een impressie van de tentoonstelling. Er is veel meer te zien en te horen (wij hebben geen gebruik gemaakt van de audiotour)

SMA Kirchner en Nolde tentoonstelling
SMA Kirchner en Nolde tentoonstelling

Nog iets dat mij opviel: Veel opgeblazen foto’s hebben een enorm raster. Zijn het foto’s van repro’s uit boeken? Kleiner was mijn inziens mooier geweest.

Credits Kirchner en Nolde tentoonstelling SMA

Tot zover de tentoonstelling. Hij is nog tot 5 december te zien.

Toegift van mij naar aanleiding van een item in een hoek over de Cakewalk. Hiervan zijn prachtige filmpjes uit de periode zelf terug te vinden op youtube (ik verzamelde ze een paar jaar geleden). Zowel de African-American Cakewalk als de toegeëigende Cakewalks en daar weer een reactie weer op.

Cakewalks vanaf 1903

https://www.youtube.com/watch?v=QifiyNm6jG4

https://www.youtube.com/watch?v=LqpINmqxlsc

Europese toe-eigening van George Melies Le Cake walk infernal: https://www.youtube.com/watch?v=t5YhbY0OUiU
Debussy https://www.youtube.com/watch?v=XMrdhgWR9Zk

Terugpakken zwarte cultuurgeschiedenis

https://www.youtube.com/watch?v=qvAJFQhpuaI

Zie voor meer https://www.stedelijk.nl/nl/tentoonstellingen/kirchner-en-nolde-expressionisme-kolonialisme

En hierbij een tekst van Emil Nolde over de kunst van primitieve volken in zijn woorden natuurvolken.

In dit boek teksten van kunstenaars en verzamelaars over primitieve en primitivistische kunst beginnende in 1906 met Maurice de Vlaminck.

About me:

In 2008 I was guest curator of the exhibition Black is beautiful. Rubens to Dumas. Important advisors Elizabeth McGrath (Rubens and colleagues, Warburg institute Image of the Black in Western Art collection), Carl Haarnack (slavery in books), Elmer Kolfin (slavery in prints and paintings) en Adi Martis (contemporary art). Gary Schwartz made his research for The Image of the Black in Western Art available to me.

Black beautiful Rubens to Dumas cover

In 2012 my Anniversary book: 100 years Schiller 1912-2012 was published. Initiative, idea, text and editing (ES). Design and photography Monica Schokkenbroek.

Schiller in Parool boekje 26-11-2012 Paul Arnoldussen
Schiller in Parool boekje 26-11-2012 Paul Arnoldussen

In 2013 my book Cobra aan de gracht / Cobra on the Canal was published by Samsara publications.

In 2014 my essay ‘Painted Blacks and Radical Imagery in the Netherlands (1900-1940)’ was published in The Image of the Black in Western Art Volume V (I). (ed. David Bindman, Henry Louis Gates jr.)

(About f.i. On the terras, by Nola Hatterman but also Jan Sluijters, Kees van Dongen, Irma Stern and more)

In 2017 I published a book about the black servants at the Court of the Royal Van Oranje family. More than a thousand documents have been found about their lives. (only in Dutch)

Cupido en Sideron Cover 30-8-2017

All photos on this site are not intended for any commercial purpose. I have tried to trace all the rules and rights of all images. As far as I know, these images can be used in this way. If you ar a copyright holder and would like a piece of your work removed or the creditline changed then please do not hesitate to contact me.

estherschreuderwebsite@gmail.com

3 Comments

  1. Ik vond het een geweldige tentoonstelling, zelden zie je concreet hoe modernisme en kolonialisme met elkaar verweven zijn, Groet! Mirjam

    Outlook voor Android downloaden ________________________________

    1. Meestal krijgen Gauguin en Picasso deze kaarten gedeeld. Maar ik heb ook vergelijkbare boeken in de kast staan over Die Brücke. Bijvoorbeeld een (tentoonstelling) in 2006 onder de noemer exotisch. Die Brücke in der Südsee- Exotik der farbe. Exotisch was een tijd geleden het woord, nu kolonialisme (oké er is een verschil). Christian Weikop heeft uitvoerig over dit onderwerp geschreven in The Image of the Black in Western Art. Recent was er nog Gauguin en Laval in het Van Gogh museum met vergelijkbaar thema. Modernisme en kolonialisme is in mijn ogen niet nieuw in een tentoonstelling. De wereldtentoonstellingen en reizende dansgroepen waren voor heel veel kunstenaars een magneet (logisch). In Nederland bijvoorbeeld Isaac Israels. Dans dans dans. beweging iets om te vangen. Impressionisten, post-impressionisten, expressionisten, kubisten, dada en Stijl? allemaal schatplichtig aan de kunstenaars in de koloniën.
      ‘Probleem’, als je het een probleem kunt noemen, met deze tentoonstelling is misschien dat het meer een boek is. En …. de stem van de gekoloniseerde destijds wordt niet gehoord. Wat vonden zij? Wie waren zij. Maar ik kan me vergissen.
      Heel jammer dat ze niets hebben gevonden over de modellen in Duitsland. Wie waren de Milly’s. Meeste vrouwen van kleur werden Milly genoemd vertelde Natasha A. Kelly. Voor mij een interessant begin van een verhaal dat niet wordt afgemaakt. Van haar had ik meer willen horen. Enfin. Ik ben waarschijnlijk al te lang met deze materie bezig om nog als gewone doorsnee bezoeker te gelden.

  2. Dank je, Esther, ik had ook vele bedenkingen bij deze tentoonstelling

    Op vr 22 okt. 2021 om 18:05 schreef Esther Schreuder :

    > esther schreuder posted: ” Nog tot 5 december 2021 te zien in het > Stedelijk Museum van Amsterdam: Kirchner en Nolde. Expressionisme. > Kolonialisme De kritieken waren de afgelopen maanden niet mals voor deze > tentoonstelling. Het Parool kopte: ‘Niet meer dan een plaatje bij ee” >

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s