Uit Cupido en Sideron: Paleis Het Loo

Cupido en Sideron: Paleis Het Loo, olifanten en Indiërs.

In mijn boek Cupido en Sideron. Twee Moren aan het hof van Oranje besteed ik aandacht aan hun verblijf op Paleis Het Loo in Gelderland. Dat Paleis, nu een museum, gaat over een aantal maanden weer open. Ik kan er niet meer doorheen lopen zonder aan Cupido, Sideron en hun collega’s te denken. Hieronder stukken uit het boek over Het Loo, de bedienden, olifanten en Indiërs.

Ter inspiratie en verdieping, straks bij een eventueel bezoek:

Gezicht op Paleis Het Loo vanuit vogelvluchtperspectief, Romeyn de Hooghe
Gezicht op Paleis Het Loo vanuit vogelvluchtperspectief, Romeyn de Hooghe. Coll Rijksmuseum
Het Loo 2014
De trap, Het Loo 2014

Uit Cupido en Sideron. Twee Moren aan het hof van Oranje:

Paleis Het Loo, waar elke zomer lange tijd werd doorgebracht, was fraai ingericht door de stadhouders Willem III, Willem IV en Willem V. Bij binnenkomst en bestijging van de staatsietrap is een grote muurschildering van Daniel Marot te zien met een groot aantal bedienden met tulbanden op uit verschillende werelddelen. Ze leunen op of over een geschilderde tuinbalustrade; achter hen zien we buitenlandse landschappen. De rest van het paleis hing vol met kunstwerken, onder andere portretten van de koningen Frederik de Grote, George I en een Doop van de moorman. Op deze al eeuwenoude, zeer populaire Bijbelse voorstelling wordt een Afrikaanse kamerheer gedoopt. De Europese kunstenaars werden in het paleis moeiteloos afgewisseld met het werk van Chinese kunstenaars. In de biljartkamer hingen 116 afbeeldingen van Chinese vogels en vissen op Oost-Indisch papier.

Voor de adel betekende Het Loo vooral ontspanning. Hiervoor nam het hof het Haagse culturele leven mee zoals muzikanten en toneelspelers. De high society volgde ook deels. Een van de kamerheren van Willem V, de edelman Sigismund P.A. graaf van Heiden, heer van Reinestein, beschreef een typische Loodag in 1766 (Sideron kwam in 1763 aan het hof, Cupido begin 1766):

We maken dagelijks een wandeling van half zeven tot tien uur. Het ontbijt duurt tot half elf, elf uur. Dan trekt Zijne Hoogheid zich terug en verleent audiëntie. Om één uur het concert. Om half drie het middagmaal. ’s Avonds verschillende soorten vermaak. Nu eens wedstrijden met de schutterij, schieten op de schijf of op de vogel, dan weer toneelvoorstellingen of pantomimespelen.

Sigismond Pierre Alexander graaf van Heiden Reinestein
Sigismond Pierre Alexander graaf van Heiden Reinestein

Voor Cupido en Sideron betekende het verblijf op Het Loo zowel werk, opleiding als vermaak. Qua opleiding lag de aandacht vooral bij jagen, met name schieten. Er waren permanent minstens drie jagers, onder wie de uit Dillenburg afkomstige N. Mohr, in dienst. Willem V hield erg van jagen, vooral op patrijzen en fazanten en de lange jacht met windhonden of de valkenjacht, maar goed was hij er niet in. Sterker: hij stond bekend als een bijzonder slecht schutter. In de familie Van Oranje-Nassau ging een anekdote dat er altijd een echo te horen was als Willem V schoot. De echo werd veroorzaakt door de bediende naast hem die een tweede schot loste om de prooi echt te raken.

Willem V op jacht bij Het Loo coll Rijksmuseum
Willem V op jacht bij Het Loo coll Rijksmuseum
detail T.P.C. Haag, De schietpartij op Het Loo, ca 1770, Stichting Edwina van Heek
Detail: T.P.C. Haag, De schietpartij op Het Loo, circa 1770. T.P.C. Haag was in zijn jonge jaren lakei bij prinses Carolina, de zuster van Willem v, geweest. In 1760 volgde hij zijn vader als hofschilder bij Willem v op. Stichting Edwina van Heek

Cupido en Sideron werden direct bij de jachtpartijen en schietwedstrijden van de prins betrokken. Aanvankelijk alleen als zijn mascotte, zoals te zien is op twee werken uit 1770 van hofschilder Tethart Philip Christian (T.P.C.) Haag. Een van de twee schilderijen laat de voorbereidingen voor een jacht zien, waarbij Haag de jongens van circa veertien jaar, samen met een zwart hondje, in het midden van het doek plaatste. Op de achtergrond is een schietschijf te zien; de jongens kregen daar mogelijk les. Op het andere werk heeft de Apeldoornse schutterij, de militaire verdediging van de stad, zich voor Het Loo verzameld om schietwedstrijden te houden. Sideron en Cupido zijn hier weer op de voorgrond te zien met het zwarte hondje. Naast hen opnieuw een schietschijf, voor de wedstrijden. Dat ze echt tot jagers werden opgeleid, blijkt uit de zeldzame vergunning die ze later als volwassenen kregen.

T.P.C. Haag, De schutterij op Het Loo, circa 1770, Stichting Edwina van Heek
T.P.C. Haag, De schutterij op Het Loo, circa 1770, Stichting Edwina van Heek

Cupido en Sideron werden op Het Loo zeker betrokken bij theateropvoeringen. Getuige een notitie van kamerheer graaf van Heiden in zijn dagboek: ‘’s Avonds geeft men een voorstelling van L’Avare [De vrek van Molière]. […] Volgend op deze voorstelling werd les Forces d’Hercule [een ballet] gegeven. Negers, pages, lakeien, Mérillan, met F. Bigot aan het hoofd, vormen de troep en beelden met behendigheid verschillende groepen uit.’ Met ‘de groepen’ zal de graaf de twaalf krachttoeren van Hercules bedoelen. De danslessen van Gautier aan Cupido en Sideron moeten bij de uitvoering van dit ballet goed van pas zijn gekomen.

Het Loo 2015
Het Loo 2015

Er werd veel gedanst aan het hof. Willem V was er dol op. Op sommige feesten – de door Wilhelmina genoemde Boerenfeesten – danste de adel met de bedienden. Zij vergeleek deze feesten later met het Bal des domestiques in Groot-Brittannië, waarop ze met een kolenhandelaar danste. Op Het Loo is minstens één bal speciaal voor de ‘officianten’ (de hogere bedienden) gehouden. Het hof huurde er vier muzikanten voor in.

In 1785 moest de familie Van Oranje halsoverkop vluchten uit Den Haag voor de patriotten en ging wederom naar Paleis Het Loo

Cupido en Sideron kregen een kamer toegewezen in Het Oude Loo: een middeleeuws jachtslot, omgeven door een slotgracht waaroverheen een loopbrug lag en nog steeds ligt. Het in baksteen opgetrokken slot heeft drie vleugels met op de hoeken twee ronde torens. Op de hoofdverdieping, de verdieping daarboven en de zolderverdieping bevonden zich ruime kamers.

detail Gezicht op Paleis het Loo, links boven het Oude Loo, Bastiaen Stopendael coll Rijksmuseum
detail Gezicht op Paleis het Loo, links boven het Oude Loo, Bastiaen Stopendael coll Rijksmuseum

Ook een groot deel van de hooggeborenen werd vanaf 1785 in het kasteeltje gehuisvest. Onder hen Van Boetselaar, De Bigot, Van Bylandt, de jonge Van Nagell, de heer Van Torck van Roosendaal, stalmeester Van Randwijck en Van Heeckeren van Waliën. Cupido en Sideron kregen samen kamer acht tussen de stalmeester, de foerier, de heer Van Torck en edelman Van Linden in. Elders waren nog vijf kamers voor zowel de kamerdienaars als muzikanten. Een paar jaar later ruilden Cupido en Sideron hun kamer acht in voor twee kamers bij de muzikanten. De violist Jean Malherbe beschreef zijn kamer in het kasteel als volgt: ‘Mijn kamer is groot, maar zonder tapijten, maar daar kan men buiten. Mijn bed is van dons en er zijn twee dekens. […] Mijn kamer is altijd goed verwarmd, zelf als ik niet thuis ben. Mijn linnengoed is altijd heel goed droog als ik iets schoons aantrek.’ De dekens en warme kamer waren geen overbodige luxe. Buiten was het gaan sneeuwen en vriezen. De andere hovelingen werden bij Willem V en zijn gezin in het ‘nieuwe’ paleis Het Loo ondergebracht.

Het Kleine Loo

Naast het zomerpaleis in Gelderland en het jachtslot Het Oude Loo was er Het Kleine Loo vlak bij Huis ten Bosch. Bij Het Kleine Loo werden exotische dieren in een dierentuin gehouden. In 1770 kwam er een spectaculair nieuw dier bij: een olifant. Het was de eerste van in totaal vier olifanten van de familie op Het Kleine Loo en Het Loo in Gelderland. Het dier kwam niet alleen, een groep begeleiders uit India kwam mee. De hertog van Brunswijk beschrijft de aankomst in een brief:

Ik heb deze ochtend om 6 uur gekeken naar de olifant die op Het oude Loo [hij vergist zich met Het Kleine Loo – es] aankwam. Hij werd om 3 uur ’s ochtends uitgeladen en ze zijn daarna tweeënhalf uur onderweg geweest voordat hij aankwam, lopend in zijn eigen langzame manier. [Van Brunswijk ging verder over de mensen die de olifant begeleidden.] Le valet de chambre van de Olifant die een Indiër is in Europees tenue, twee Indiërs die het hoofd via zijn mond leiden en nog twee of drie andere matrozen. Het is werkelijk komisch om te zien.

Portret van Lodewijk Ernst Hertog van Brunswijk-Wolffenbüttel Aert Schouman 1763 RP-T-1906-41
Portret van Lodewijk Ernst Hertog van Brunswijk-Wolffenbüttel Aert Schouman 1763 RP-T-1906-41

Hij stelde voor dat de Indiërs nog een tijd zouden blijven om dat zij de olifant begrepen. Uit deze brief valt op te maken dat er in ieder geval die zomer meerdere mensen met een bruine huidskleur op Het Kleine Loo bij Huis Ten Bosch rondliepen. De olifant werd niet veel later doorgeschonken aan de keizer van Oostenrijk.

Twee schetsen vn de kop van een olifant Petrus Camper ca 1786 RP-T-1940-595
Later kwamen de twee olifanten Hans en Parkie naar Het Loo. Twee schetsen van de kop van een olifant Petrus Camper ca 1786 RP-T-1940-595

About me:

In 2008 I was guest curator of the exhibition Black is beautiful. Rubens to Dumas. Important advisors Elizabeth McGrath (Rubens and colleagues, Warburg institute Image of the Black in Western Art collection), Carl Haarnack (slavery in books), Elmer Kolfin (slavery in prints and paintings) en Adi Martis (contemporary art). Gary Schwartz made his research for The Image of the Black in Western Art available to me.

Black beautiful Rubens to Dumas cover

In 2012 my Anniversary book: 100 years Schiller 1912-2012 was published. Initiative, idea, text and editing (ES). Design and photography Monica Schokkenbroek.

Schiller in Parool boekje 26-11-2012 Paul Arnoldussen
Schiller in Parool boekje 26-11-2012 Paul Arnoldussen

In 2013 my book Cobra aan de gracht / Cobra on the Canal was published by Samsara publications.

In 2014 my essay ‘Painted Blacks and Radical Imagery in the Netherlands (1900-1940)’ was published in The Image of the Black in Western Art Volume V (I). (ed. David Bindman, Henry Louis Gates jr.)

(About f.i. On the terras, by Nola Hatterman but also Jan Sluijters, Kees van Dongen, Irma Stern and more)

In 2017 I published a book about the black servants at the Court of the Royal Van Oranje family. More than a thousand documents have been found about their lives. (only in Dutch)

Cupido en Sideron Cover 30-8-2017

All photos on this site are not intended for any commercial purpose. I have tried to trace all the rules and rights of all images. As far as I know, these images can be used in this way. If you ar a copyright holder and would like a piece of your work removed or the creditline changed then please do not hesitate to contact me.

estherschreuderwebsite@gmail.com

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s