Vrouwen in de wereldgeschiedenis

Bewerking uit het boek Cupido en Sideron. Twee Moren aan het hof van Oranje.
Periode: achttiende eeuw. Locaties: Den Haag en Frankrijk

De Franse Revolutie, die heel Europa ontwrichtte, kwam niet als een verrassing. Al langer hadden filosofen als Voltaire en Jean-Jacques Rousseau de macht van kerk en adel aan de kaak gesteld. De haat tegen de Franse koning en zijn vrouw vertaalde zich onder meer in toneelstukken als La destruction de l’aristocratisme van Gabriel Brizard. Louis-Philippe, de hertog van Orléans die in 1777 het Haagse hof had bezocht, schaarde zich actief aan de kant van de ontevredenen. Hij deelde onder andere geld uit aan de armen, want er heerste al langere tijd hongersnood en liet zich Philippe Égalité noemen.

Smekende armen bij het voorbijkomen van koninklijke stoet, François Anne David, naar Jean Démosthène Dugourc, 1759 - 1793 RP-P-OB-63.790
Smekende armen bij het voorbijkomen van koninklijke stoet met de koningin van Frankrijk: Marie Antoinette. François Anne David, naar Jean Démosthène Dugourc, 1759 – 1793 coll. Rijksmuseum

De familie Van Oranje-Nassau, met name Wilhelmina van Pruisen, in Den Haag volgde de revolutionaire omwenteling met een vertraging van een paar dagen op de voet. Aan het Haagse hof kwamen diverse kranten in vijfvoud binnen: voor alle prinsen en prinsessen een exemplaar. Daarnaast hielden J.D. Beerstecher en de gewezen gouverneur van de pages B. Hentzy hen vanuit Parijs op de hoogte via brieven.

Na de bestorming van de Bastille in Parijs op 14 juli 1789 en de mars van vrouwen, vanwege de hoge broodprijzen, op Versailles op 5 en 6 oktober van dat jaar, kwam een einde aan de schijnbare onaantastbaarheid van de Franse koning Lodewijk xvi en zijn vrouw Marie-Antoinette.

Lodewijk XVI en Marie Antoinette betrapt tijdens hun vlucht, 1791, James Gillray, 1791 RP-P-1985-64
Lodewijk XVI en Marie Antoinette betrapt tijdens hun vlucht, 1791, James Gillray, 1791 coll. Rijksmuseum

In de daaropvolgende bloedige jaren werden sommige goede bekenden van Wilhelmina slachtoffer van de revolutionaire razernij en van moordaanslagen. Zo werd drie jaar na de bestorming van de Bastille in 1792 de Zweedse koning Gustaaf III op een gemaskerd bal vermoord. Deze volle neef van Wilhelmina van Pruisen had in 1780 incognito de Oranjes op Het Loo bezocht. De dreiging ten aanzien van het ancien régime deed zich ook in Den Haag zelf gelden. Datzelfde jaar, 1792, kwam bij opperkamerheer Van Heiden Reinestein informatie binnen over een ophanden zijnde aanslag op de Oranjes. Een van de kamerdienaars, Gontier, en enkele koks zouden van plan zijn de hele familie te vergiftigen. Het deed Van Heiden besluiten om, voor alle zekerheid, een voorproever aan te stellen. Gontier bleef daarentegen gewoon in dienst.

De sfeer aan het hof werd wel steeds nerveuzer. Hierover schreef de Haagse Magdalena Schinne:

De voorzorgen die men aan het hof neemt, opdat er geen enkel verdacht persoon binnendringt, geven elke dag reden tot nieuwe kletspraatjes, het een nog absurder dan het ander. Wee degene die geen innemend uiterlijk heeft en wiens teint een beetje donker is, men denkt meteen dat hij moorddadige plannen heeft. […] Bij de Komedie heeft men een paar buitenlandse figuren, die plaats hadden genomen tegenover het hof, en van wie men wist dat ze onderdak hadden in de Stad van Parijs, om die reden verdacht van duistere plannen. […] Evenals een Fransman die een privé-audiëntie van de Prins had gevraagd, om hem een plan van eigen makelij te overhandigen.’

Ondertussen vonden in Frankrijk op grote schaal executies plaats. Een van die terechtstellingen liep volledig uit de hand. De Rotterdamse Courant meldde op 22 september: ‘Lord Stair en de Heer Lindsay waren beiden bij de Hertog van Orleans aan het eten, toen de prinses van Lamballe, zijn nicht, vermoord werd, en terwijl zij aan de tafel zaten, werd het hoofd van de prinses op een piek voor het venster van dat vertrek gehouden.’ De prinses was niet het enige slachtoffer. Het bericht vervolgde met: ‘dat alle verhalen die men van de vreselijkheden en wrede moorden hier ontvangen heeft niet vergroot maar de zuivere waarheid zijn; dat drie grote wagens, 36 uur lang onophoudelijk bezig zijn geweest om de dode lijken buiten Parijs te brengen.

Madame_la_princesse_de_Lamballe_by_Antoine-François_Callet_(circa_1776,_Callet)
Madame la princesse de Lamballe by Antoine-François Callet_(circa_1776)

Vooral de wrede dood van de prinses van Lamballe kwam hard aan bij het Haagse hof. Wilhelmina schreef geschokt aan haar dochter Louise dat krantenberichten over het openbaar ronddragen van het hoofd bevestigd werden: ‘De bevestiging is gekomen van dat wat is gebeurd. De koerier van meneer van Bekenrode [Mattheus Lestevenon, heer van Berkenrode en Strijen, de ambassadeur in Frankrijk] dat hij van het verschrikkelijks dat verteld wordt, gezien heeft hoe het hoofd van madame van Lamballe op een piek werd gedragen. De koningin had gevraagd haar te zien voor haar dood. In plaats daarvan heeft men het mismaakte lichaam voor het raam van de koningin gehouden, waar ze er een kwartier mee geconfronteerd werd.’ Wilhelmina vroeg of Louise zich nog het bezoek van de prinses met de hertogin van Orléans aan Den Haag kon herinneren. (hierover meer in het boek Cupido en Sideron. Twee Moren aan het hof van Oranje)

Prinses Wilhelmina van Pruisen door Ziesenis coll Mauritshuis
Prinses Wilhelmina van Pruisen door Ziesenis coll Mauritshuis

Ruim twee maanden later, in januari 1793, stemde een kleine meerderheid van de 749 afgevaardigden van de drie maanden eerder opgerichte Nationale Conventie, tot ontsteltenis van Wilhelmina en velen in Europa, voor de doodstraf van Lodewijk xvi. Onder de voorstanders was Lodewijks neef Louis Philippe van Orléans (Philippe Égalité). Negen maanden later eindigde Marie-Antoinette net als haar echtgenoot onder de guillotine.

Marie Antoinette naar de Guillotine RP-P-1908-4759
Marie Antoinette naar de Guillotine coll. Rijksmuseum

Niet alle onthoofdingen werden aan het hof met afschuw ontvangen. In juni schreef Wilhelmina opgetogen aan haar dochter Louise: ‘Het meest interessante nieuws uit Brussel is dat de brieven uit Frankrijk berichten dat Égalité, de vader, geguillotineerd is in Marseille.’ Haar bericht bleek iets te voorbarig. Hij werd pas vijf maanden later onthoofd.

Niet veel later moest Wilhelmina met haar familie en bedienden vluchten voor de Franse Revolutionairen. Ze waren bang ook onder de guillotine te eindigen. Pas in de negentiende eeuw zou ze terugkeren naar Den Haag toen haar zoon werd geïnstalleerd als koning van de Nederlanden.

Deze geschiedenis komt grotendeels uit het boek Cupido en Sideron. Twee Moren aan het hof van Oranje.

All photos on this site are not intended for any commercial purpose. I have tried to trace all the rules and rights of all images. As far as I know, these images can be used in this way. If you ar a copyright holder and would like a piece of your work removed or the creditline changed then please do not hesitate to contact me.

estherschreuderwebsite@gmail.com

About me

In 2008 I was guest curator of the exhibition Black is beautiful. Rubens to Dumas. Important advisors: Elizabeth McGrath (Rubens and colleagues, Warburg institute Image of the Black in Western Art collection), Carl Haarnack (slavery in books), Elmer Kolfin (slavery in prints and paintings) en Adi Martis (contemporary art). Gary Schwartz made his research for The Image of the Black in Western Art available to me.

Black beautiful Rubens to Dumas cover

In 2012 my Anniversary book: 100 years Schiller 1912-2012 was published. Initiative, idea, text and editing (ES). Design and photography Monica Schokkenbroek.

Schiller in Parool boekje 26-11-2012 Paul Arnoldussen
Schiller in Parool boekje 26-11-2012 Paul Arnoldussen

In 2013 my book Cobra aan de gracht / Cobra on the Canal was published by Samsara publications.

In 2014 my essay ‘Painted Blacks and Radical Imagery in the Netherlands (1900-1940)’ was published in The Image of the Black in Western Art Volume V (I). (ed. David Bindman, Henry Louis Gates jr.)

(About f.i. On the terras, by Nola Hatterman but also Jan Sluijters, Kees van Dongen, Irma Stern and more)

In 2017 I published a book about the black servants at the Court of the Royal Van Oranje family. More than a thousand documents have been found about their lives. (only in Dutch)

Cupido en Sideron Cover 30-8-2017


Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s