Uit de Black is beautiful cat, de 18e eeuw: kunstenaar Bernard Picart en de wereld

De verlichte kunstenaar Bernard Picart

Verrassend waren, tijdens mijn onderzoek voor de tentoonstelling Black is beautiful, Rubens tot Dumas (2008), de werken van de Hugenoot Bernard Picart.

Berard Picart Aanbidden van de maan
Berard Picart, Het aanbidden van de maan

Bernard Picart was een Franse katholiek, die zich, na een bezoek aan Holland in 1696, bekeerde tot het protestantisme. In 1710 vluchtte hij van Parijs naar Den Haag vanwege de vervolging van de hugenoten in Frankrijk. In Den Haag werd hij een van de oprichters van ‘Les Chevaliers de la jubilation’, een geheime vroege versie van een vrijmetselaarsloge waar meer Franse verlichte geesten lid van waren.

Zelfportret Bernard Picart
Zelfportret Bernard Picart

De leden van deze loge waren betrokken bij het verspreiden van werken als Les trois imposteurs (1719), waarin Mozes, Jezus en Mohammed worden voorgesteld als bedriegers. Een jaar later, in 1711, verhuisde Picart naar Amsterdam waar hij tot zijn dood in 1733 werkzaam was. In 1720 werd de eerste aankondiging gepubliceerd voor de serie Cérémonies et coutumes religieuses de tous les peuples du monde, waar Picart de prenten voor zou verzorgen. De serie paste goed bij de Franse verlichte stroming van de Encyclopedisten. Deze wilde zoveel mogelijk van de wereld en haar volken vastleggen in encyclopedieën.

Uitgever Jean Frederic Bernard verklaarde dat alle wereldreligies hetzelfde willen

De uitgever, de in Amsterdam woonachtige Jean Frédéric Bernard 1683  –1744, had echter nog een andere bedoeling met de serie.In zijn dissertatie Dissertation sur les cultes religieux had hij gezocht naar het wezen en de functie van religie bij de antieke en moderne volken, de ‘wilden’ en ‘geciviliseerden’, de heidenen en christenen, om zo de vraag naar het wezen van de mensheid te kunnen beantwoorden. In de inleiding van Cérémonies, dat in het Nederlands de titel Naaukeurige beschryving der uitwendige godtsdienst-plichten, kerk-zeden en gewoontens van alle volkeren der waereldt meekreeg, meldt Bernard dat alle religies over het algemeen overeenkomen, gelijke principes hebben en gelijke doelen nastreven.

Alle hebben één of meer gevreesde goden, demonen of geesten die machtig worden genoemd en waarvoor men religieuze verering moet betuigen. De Plechtigheden was bedoeld om dergelijke gebruiken te vergelijken. De meeste geloven hebben bijvoorbeeld inwijdingsrituelen zoals de besnijdenis. Deze komt zowel bij de joden als in een aantal Afrikaanse religies voor.

Bernard Picart Joodse besnijdenis klein
Bernard Picart Collection Rijksmuseum Amsterdam

Beide groepen zijn vertegenwoordigd in de serie. Op de – hier boven getoonde – prent met de joodse besnijdenis is een grote groep Amsterdamse Portugese joden, gekleed volgens de laatste mode, in de synagoge weergegeven. Centraal in het beeld ligt een klein naakt jongetje op een schoot. Voor hem zit een man gereed om hem te besnijden.

Bernard Picart initiatie Zuid Afrika

Op de tentoonstelling werd de Afrikaanse versie van het inwijdingsritueel te zien. Ook hier is het moment kort voor de besnijdenis in beeld gebracht. Verschillen zijn dat het er bij de Afrikanen veel ruwer aan toe gaat, dat de Afrikanen schaars gekleed zijn en dat degene die besneden gaat worden een volwassene is.

Onder de besnijdenis scène is een begrafenisceremonie te zien. Een gebeurtenis die, gezien de vele prenten in de boeken hierover, bij alle religies interessant werd bevonden om te vergelijken. Bij deze groep Afrikanen wordt de overledene door drie sterke mannen een grot in gedragen, daarbij gevolgd door een stoet rouwenden. De ceremonie is vergelijkbaar met Europese begrafenissen.

Blad met twee voorstellingen van een Russisch-orthodoxe doop en een Russisch-orthodoxe begrafenis. Boven: Een kind wordt gedoopt door onderdompeling in een doopvont in een Russisch-orthodoxe kerk. Onder: Een priester schuift een vrijgeleidebrief tussen de handen van de overledene, voordat hij begraven wordt.

Andere ceremonies en rituelen die bij de Afrikanen worden weergegeven zijn: aanbiddingen van goden en geesten, de goden verzoeken om regen, herdenken van de doden, huwelijksceremonies, een ochtendgroet en geboorterituelen. Aan het eind van de serie over Afrika is er bovendien aandacht voor typische muziekinstrumenten. De namen ‘Kaffers’ en ‘Hottentotten’ die Picart en Bernard destijds aan Zuid Afrikaanse bevolkingsgroepen hebben gegeven, zijn door Nederlanders verzonnen en worden nu al heel lang als zeer beledigend beschouwd. Ze waren toen echter algemeen in Europa in gebruik.

Het publiek bleek het meest nieuwsgierig naar de exotische volken in Naaukeurige beschryving der uitwendige godtsdienst-plichten, tempel-zeden en gewoontens der afgodische volkeren, zoals het vierde deel heet waar de Afrikanen in voorkomen. Er werd bij de aankondiging massaal op ingetekend en het verscheen daarom direct na het eerste deel.

Deel 2 en 3 verschenen pas later.

Een ander werk van Bernard Picart uit deze serie op de tentoonstelling Black is beautiful was :

Bernard Picart Joods Pasen in Amsterdam
Het Joodse paasfeest,  de kunstenaar bezocht hiervoor de familie Alvaro Nunes da Costa agent van de koning van Spanje in Amsterdam. Bernard Picart (zie hiervoor de tent. Cat.)

Meerdere joodse families in Amsterdam hadden zwarte bedienden. Zo werd eind zeventiende eeuw David Pinto met zijn familie en bedienden voor hun huis vastgelegd door Romeyn de Hooghe . detail coll. Rijksmuseum.

pinto-amsterdam

Bovenstaande tekst van Esther Schreuder grotendeels uit de catalogus Black is beautiful, Rubens tot Dumas. English hier. Een aantal werken die op Black is beautiful te zien waren, worden nu weer tentoongesteld op de tentoonstelling Hier in het Rembrandthuis in Amsterdam https://www.rembrandthuis.nl/tentoonstellingen/nu-te-zien/

About me EN:

In 2008 I was guest curator of the exhibition Black is beautiful. Rubens to Dumas. Important advisors Elizabeth McGrath (Rubens and colleagues, Warburg institute Image of the Black in Western Art collection), Carl Haarnack (slavery in books), Elmer Kolfin (slavery in prints and paintings) en Adi Martis (contemporary art). Gary Schwartz made his research for The Image of the Black in Western Art available to me.

Black beautiful Rubens to Dumas cover
Black beautiful Rubens to Dumas cover

In 2014 my essay ‘Painted Blacks and Radical Imagery in the Netherlands (1900-1940)’ was published in The Image of the Black in Western Art Volume V (I). (ed. David Bindman, Henry Louis Gates jr.)

This image has an empty alt attribute; its file name is the-image-of-the-black-in-western-art.jpg

In 2017 I published a book about the black servants at the Court of the Royal Van Oranje family. More than a thousand documents have been found about their lives. (only in Dutch)

Cupido en Sideron Cover 30-8-2017

All photos on this site are not intended for any commercial purpose. I have tried to trace all the rules and rights of all images. As far as I know, these images can be used in this way. If you ar a copyright holder and would like a piece of your work removed or the creditline changed then please do not hesitate to contact me.

estherschreuderwebsite@gmail.com

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s