Black is beautiful twaalf jaar na dato en de Doop van de Kamerling

Nu twaalf jaar na de tentoonstelling Black is beautiful. Rubens tot Dumas (pers en media hier) die ik voor de Nieuwe Kerk in Amsterdam samenstelde zijn een aantal werken die destijds op die tentoonstelling hingen weer te zien in het Rembrandt huis op de tentoonstelling Hier. Zwart in Rembrandts tijd. Dat is heel mooi want zo krijgen ze een grotere bekendheid. Ze komen namelijk in veel museale collecties voor en moeten destijds populair zijn geweest. Het gaat onder meer om:

Ook op deze tentoonstelling een kleine reproductie van onderstaand werk met een interessant onderwerp: De doop van de Kamerling.

Het in werkelijkheid grote confronterende werk (te groot waarschijnlijk voor het Rembrandthuis) werd twaalf jaar geleden wel in het echt getoond in de Nieuwe Kerk van Amsterdam en hangt nu, dacht ik, op zaal in het Centraal Museum. In de Nieuwe Kerk hing het samen met Herman van Swanevelts Doop van de kamerling.

Herman van Swanevelt Landscape with the Baptism of the Chamberlain 1630 –1639 Collection Rijksmuseum Amsterdam
Herman van Swanevelt Landscape with the Baptism of the Chamberlain 1630 –1639 Collection Rijksmuseum Amsterdam

Hieronder de stukken die ik twaalf jaar geleden over De Doop en deze twee schilderijen, na onderzoek, schreef.

Doop van de kamerling

Ongeveer gelijk met de introductie van de Zwarte Koning, zo rond 1450, kwam in de Nederlanden De Doop van de Kamerling op schilderijen en prenten in zwang. Eerst nog op miniaturen in getijdenboeken, zoals dat van Karel V (Wenen, Österreichische Nationalbibliothek), daarna, vanaf midden zestiende eeuw, in schilderijen. Een van de eerste schilderijen uit de Nederlanden was van Hans van Elburg, circa 1570.

Hans van Elburg, Museum Boijmans Van Beuningen

Maar ook in etsen en tekeningen, zoals bij Maerten van Heemskerk (Berlijn, Kupferstichkabinett), is het thema vanaf de zestiende eeuw terug te vinden.

In de zeventiende eeuw werd het onderwerp echt populair en kreeg het een extra functie. Zowel de protestantse Noordelijke Nederlanden als de Zuidelijke Nederlanden, waar het katholieke Spanje de macht had, gebruikten dit Bijbelse verhaal om uit te dragen dat iedereen welkom was bij hún ware geloof.

Bloemaerts Doop van de Kamerling is door zijn monumentaliteit een opvallend werk. Op dit schilderij vindt levensgroot de Doop van de eunuch plaats, de schatbewaarder van de Kandake, de koningin van Ethiopië. De Kamerling is gekleed als een Romeinse legerofficier. Hij draagt een brede gedecoreerde metalen band om zijn middel, over een versierde tuniek, en heeft een laudamentum om, een hoge officiersmantel afgezet met goud. Naast hem ligt een tulband, daarnaast zijn kromzwaard.

Een zwarte man afgebeeld als Romeinse legerofficier of zelfs als keizer is in deze periode geen zeldzaamheid. Uit de zestiende eeuw zijn bijvoorbeeld minstens zestien cameeën overgebleven waarop zwarte Romeinse keizers staan. In de Nederlanden werden in diezelfde eeuw regelmatig Zwarte Koningen in Romeins tenue afgebeeld.

Drake Jewel coll. V & A London
Drake Jewel Victoria and Albert London Elizabeth 1

De Kamerling kijkt in extase en in volle overgave omhoog. Bloemaert suggereert hier dat rijkdom en militaire kracht tot het juiste geloof worden gebracht. De compositie is gevuld met een imposante groep Afrikanen die toekijken. Allen hebben een tulband op, sommigen zijn gekleed als Romeinse soldaten. Het cortege lijkt dan ook meer een leger op oorlogspad te zijn dan een groep begeleiders van een hooggeplaatste pelgrim.

Ongetwijfeld wilde Bloemaert daarmee toespelen op de onverschrokkenheid van zwarte soldaten, zoals die in zijn eigen tijd bekend waren uit de Turkse legers. De Turken of Ottomanen waren in de zeventiende eeuw de belangrijkste bedreiging van het christelijke Europa. In Nederland heerste daarnaast echter ook een ‘Turkomania’.

Ongewoon aan dit werk is het enorme zwarte gevolg op de achtergrond. Bij protestantse werken is het vaak een ingetogen en serene privé scene. Hier is daarentegen een grootse gebeurtenis te zien: een theatrale en publieke aangelegenheid. Dit werk lijkt mede daardoor voor een katholieke opdrachtgever te zijn gemaakt. De aanwezigheid van de Turkse en Romeinse kleding en het ontbreken van de bijbel geven verder voeding aan deze hypothese.

Bloemaertkenner Gero Seelig schrijft bovenstaand schilderij aan Hendrick Bloemaert  toe. Dat het niet om een werk van Abraham zou gaan, baseert hij op het feit dat het gehele beeldvlak is gevuld met mensen en dat de hoofden onderling weinig verschillend zijn. Andere specialisten houden het echter op Abraham zelf. Mogelijk hielp Hendrick zijn vader met dit werk.

Herman van Swanevelt Landscape with the Baptism of the Chamberlain 1630 –1639 Collection Rijksmuseum Amsterdam
Herman van Swanevelt Landscape with the Baptism of the Chamberlain 1630 –1639 o/c, 97,2 x 129,5 cm Collection Rijksmuseum Amsterdam

Camerling Candaces.
De Heere, die hem had van aenbegin vercoren,
Heeft so genadichlijck gesegent sijne pae’n
Dat hy gecomen is op s’levens rechte baen,
De eerst-gemaeyde vrucht vande bekeerde moren.
Hy las de oude schrift dewelck hy niet verstont,
Hy hoorde Christi leer wt des Philippi mont,
En, latende in yl stil-houden sijne wielen,
Ontfinck van hem den doop met een gelovich hert,
Sijn wterlijcke huyt bleef wel gelijcke swert
Maer witter als de sneeu wiert hy aen sijner sielen.
(uit: Over-Ysselsche sangen en dichten, tweede boeck, Jacob Revius 1630)

Op Van Swanevelts schilderij is de laatste scène te zien uit bovenstaand gedicht van Revius. Apostel Philippus doopt de Kamerling in het water van een rivier. Links staat een rijtuig en kijken de begeleiders van de Kamerling toe. De Kamerling is naakt; hij heeft alleen een witte doek om zijn heupen en een witte oorbel in zijn oor. Zijn handen houdt hij gevouwen op zijn borst. Drie
Afrikanen en twee Europeanen kijken naar de Doop en sturen daarmee de blik van de beschouwer in de richting van die handeling.

De interactie tussen de personages is vergelijkbaar met die op Pieter Lastmans Doop van de Kamerling (1608) in de Staatliche Museen in Berlijn. Ook de kleding is daarmee verwant. De Kamerling staat ook daar met een witte omslagdoek om en heeft een parel in zijn oor. De bijbel die bij Lastman (ca. 1583 –1633) prominent zichtbaar is, was een typisch protestantse toevoeging om de rol van de Bijbel bij de doop te benadrukken. Rembrandt 1606 –1669 en Albert Cuyp 1620 –1691 volgden Lastman hier na met zeer zichtbaar aanwezige bijbels in hun werken. Bij Swanevelt is geen bijbel te zien, waarschijnlijk omdat hij zijn schilderij vervaardigde voor een katholieke markt in Rome waar hij woonde en werkte.

The baptism of the eunich, by Rembrandt
The baptism of the eunich, by Rembrandt, Catharijne Convent

Herman van Swanevelt kreeg de bijnamen Armand d’Italie of Herman d’Italie mee. Als zogenaamde Italianisant liet hij zich inspireren door het Italiaanse licht, het landschap en de mensen. Prachtige fantasielandschappen met daarin zorgvuldig uitgewerkt een Bijbelse, boeren- of reizigersscène waren zijn hoofdonderwerp. De schilder verbleef van 1629 tot 1641 in Rome, waar dit werk werd gemaakt. Hij werkte er voor de meest prestigieuze verzamelaars en werd nagevolgd door Hollandse kunstenaars als Jan Both (ca. 1618 –1652) en Nicolaes Berchem 1621 –1683 en de Fransman Claude Lorrain 1600 –1682. Jan Both schilderde in 1639 –1641 een Doop van de Kamerling die sterk verwant is aan die van Swanevelt.

Tot zover mijn stukken in de catalogus Black is beautiful. Rubens tot Dumas.

Ik selecteerde bovenstaande werken omdat ze met elkaar contrasteerden en twee verschillende interpretaties laten zien. Graag had ik ook Rembrandts Doop getoond met een opvallend aanwezige bijbel. Maar die bruikleen werd afgewezen door het Catharijne convent. Begrijpelijk. Het is een van hun topstukken, waar mensen speciaal voor komen.

Tip: Voor wie in Londen is of er heen gaat: Op dit moment is de Doop van de Kamerling van Jan Both te zien in Buckingham Palace. Het hangt op een goedgemaakte tentoonstelling over vrouwenliefhebber George IV. Hierover later meer. Klein weetje voor Cupido en Sideron kenners: George IV had veel te maken met stadhouder Willem V en Wilhelmina van Pruisen en hun bedienden, toen hij nog The Prince of Wales was.

Jan Both (Utrecht C 1618-52) Landscape with St Philip Baptizing the Eunuch 1640-49

Voetnoten in tentoonstellingscatalogus Black is beautiful Rubens tot Dumas 2008

About me EN:

In 2008 I was guest curator of the exhibition Black is beautiful. Rubens to Dumas. Important advisors: Elizabeth McGrath (Rubens and colleagues, Warburg institute Image of the Black in Western Art collection), Carl Haarnack (slavery in books), Elmer Kolfin (slavery in prints and paintings) en Adi Martis (contemporary art). Gary Schwartz made his research for The Image of the Black in Western Art available to me.

Black beautiful Rubens to Dumas cover
Black beautiful Rubens to Dumas cover

In 2014 my essay ‘Painted Blacks and Radical Imagery in the Netherlands (1900-1940)’ was published in The Image of the Black in Western Art Volume V (I). (ed. David Bindman, Henry Louis Gates jr.)

In 2017 I published a book about the black servants at the Court of the Royal Van Oranje family. More than a thousand documents have been found about their lives. (only in Dutch)

Cupido en Sideron Cover 30-8-2017

All photos on this site are not intended for any commercial purpose. I have tried to trace all the rules and rights of all images. As far as I know, these images can be used in this way. If you ar a copyright holder and would like a piece of your work removed or the creditline changed then please do not hesitate to contact me.

estherschreuderwebsite@gmail.com

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s