De standvastige zwarte koning van Maarten de Vos

Maarten de Vos, Aanbidding van de drie koningen, 1599. Musée des Beaux-Arts de Valenciennes.

Op dit imposante schilderij van Maarten de Vos staat de Zwarte Koning vooraan in beeld. Door het donkere groen glimmende kuras dat hij aan heeft lijkt hij bijna naakt te zijn. Hij draagt de kleding van krachtige mannen, een Romeins keizerstenue. En wat betreft vitaliteit en kracht wint hij het van de twee andere Koningen.

Een zwarte man afgebeeld als Romeinse keizer is geen zeldzaamheid in de Europese en kunst vn de Lage Landen. Zwarte mannen zijn bijvoorbeeld op meerdere cameeën uit de zestiende eeuw terug te vinden in die gedaante. De Engelse koningin Elizabeth I gaf haar geliefde Francis Drake een juweel cadeau (ca. 1586 –1588) waarop een zwarte Romeinse keizer en een witte vrouw staan. Kunsthistorica Karen C.C. Dalton argumenteert dat het concept van de zwarte keizer gerelateerd is aan alchemie en staat voor Saturnus.

Drake Jewel coll. V & A London
Drake Jewel coll. V & A London

Maar Professor Elizabeth McGrath vermoedt daarentegen dat de zwarte keizers staan voor standvastigheid en onveranderlijkheid. Koningin Elizabeth I had namelijk het motto: ‘Altijd dezelfde’. En in The Masque of Blacknesse (1605) wordt zwart de meest zekere en onveranderlijke kleur genoemd. Deze betekenis van zwart voor standvastigheid kan ook in het schilderij van De Vos een rol spelen. Toen het werk werd gemaakt, waren de tijden religieus en politiek uitgesproken onzeker. De katholieken begonnen na de Beeldenstorm hun altaren weer te decoreren, onder meer met schilderijen van de Drie Koningen. Het is niet ondenkbaar dat ze daarbij toespeelden op de standvastigheid van hun geloof, waarbij de Zwarte Koning het onveranderlijke symboliseerde.

Een van de vele interessante details in het schilderij is het cadeau dat de Zwarte Koning in zijn hand heeft.

Het object lijkt een nautilusschelp, maar is de nog veel zeldzamere turboschelp oftewel Turbo Marmoratus. Die is eveneens spiraalvormig, maar minder regelmatig van vorm, en heeft een dikkere schaal. Hij was vooral populair vanwege de grote hoeveelheid parelmoer die hij bevatte. De schelp wordt op zijn zijde met de spiraalvormige top in het zicht gemonteerd nadat het glimmende parelmoer zichtbaar is gemaakt.

Truboschelp te zien in het Amsterdam Museum
Turboschelp te zien in het Amsterdam Museum Gouden Eeuw Zaal DNA

Dit type pronkbeker deed zijn intrede in omstreeks 1590 en is waarschijnlijk van Antwerps ontwerp. Op een prent van Johannes de Sadeler naar De Vos uit 1585 met hetzelfde onderwerp is nog duidelijker te zien dat de Ethiopische Koning een turboschelp vasthoudt.

Johann Sadeler I 1585 Rijksmuseum Amsterdam detail
coll Rijksmuseum Amsterdam

De Drie Koningen zijn niet alleen gekomen.

Direct om hen heen staan twaalf mensen en in de verte komt nog een zwaar beladen en bewapende karavaan met kamelen en olifanten aan. Dit werk is een van die vele typisch Antwerpse Aanbiddingen waarop te zien is hoe van heinde en verre de duurste producten worden aangesleept. Alles glimt, blinkt en schittert, niet in het minst de Zwarte Koning.

Maarten de Vos was rond 1599 een van de belangrijke Vlaamse schilders en prentontwerpers. Hij kreeg veel opdrachten, zo ook uit de stad Valenciennes, die tot 1680 bij de protestantse Nederlanden zou horen. Het schilderij werd besteld door de katholieke parochianen van de Onze Lieve Vrouw van de Weg-kerk (Notre-Dame de la Chaussee) in Valenciennes als nieuwe versiering van het hoogaltaar. E.S.

Met dank aan Errol van de Werdt die mij wees op en verder hielp met Turbo Marmoratus

en professor Elizabeth McGrath die in de catalogus Black is Beautiful onder andere meer schreef over de Masque of Blacknesse 

Maarten de Vos Adoration installation foto Esther Schreuder (c)
Maarten de Vos Adoration Musee des Beaux Arts Valenciennes installation Nieuwe Kerk 2008 Photo Esther Schreuder (c)

Esther Schreuder in the Black is beautiful,Rubens to Dumas Catalogue (2008)

About me EN:

In 2008 I was the guest-curator of the exhibition Black is beautiful. Rubens to Dumas. Important advisors Elizabeth McGrath (Rubens and colleagues), Carl Haarnack (slavery in books), Elmer Kolfin (slavery in prints and paintings) en Adi Martis (contemporary art). Gary Schwartz made his research available for The Image of the Black in Western Art .

Black beautiful Rubens to Dumas cover
Black beautiful Rubens to Dumas cover

In 2014 my essay ‘Painted Blacks and Radical Imagery in the Netherlands (1900-1940)’ was published in The Image of the Black in Western Art Volume V (I). (ed. David Bindman, Henry Louis Gates jr.)

In 2017 I published a book about the black servants at the Court of the Royal Van Oranje family. More than a thousand documents have been found about their lives. (only in Dutch)

Cupido en Sideron Cover 30-8-2017

All photos on this site are not intended for any commercial purpose. I have tried to trace all the rules and rights of all images. As far as I know, these images can be used in this way. If you ar a copyright holder and would like a piece of your work removed or the creditline changed then please do not hesitate to contact me.

estherschreuderwebsite@gmail.com

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s