Remarquabel bezit van lakeien verbrandde op Paleis Noordeinde

In 2019 verscheen, van mij, onderstaand artikel in het Geschiedenis Magazine

20180721_120921

Brand in Paleis Noordeinde 

Geen regent, adellijke familie of Oranjestadhouder kon zonder bedienden. Esther Schreuder vond bij haar archiefonderzoek naar twee zwarte bedienden aan het hof van stadhouder Willem V tal van onbekende details: lijsten met persoonlijke bezittingen van lakeien bijvoorbeeld. Ze blijken soms onalledaags te zijn geweest.

‘Kaarten voor openstelling Paleis Noordeinde binnen een dag uitverkocht,’ kopte het Algemeen Dagblad op 5 juli 2019. Het liep storm toen bleek dat koning Willem-Alexander zijn werkpaleis gedurende zijn vakantie in augustus weer open zou stellen voor burgers. Om de kostbare vloeren te beschermen worden speciaal tapijten neergelegd. Hoewel het overdag plaatsvindt gaan bovendien alle kroonluchters en bijzondere lampen aan, want dit geeft de ruimtes extra cachet. Niet het hele paleis is opengesteld. Het publiek krijgt alleen de voornaamste zalen op de parterre en eerste verdieping van het middelste gedeelte te zien. (hieronder de bezichtiging van 2018)

Het zijn de ruimtes waar op 18 mei 1948 een grote brand woedde. Binnen een paar uur waren de grote en kleine balzaal en de zolderetage door het vuur vernield. Journalisten meldden dat lakeien overvallen werden door de brand op het moment dat zij hun nieuwe livreien aan het passen waren en hierin gekleed meehielpen met het blussen. De toegesnelde prins Bernhard gaf volgens de berichten aanwijzingen welke kostbaarheden gered moesten worden.

(hieronder De locomotief: Samarangsch handels- en advertentie-blad en Het Parool)

1948 Brand in Paleis Noordeinde meerdere foto's
1948 Het Parool Brand in paleis Noordeinde

Het Oude Hof

Hoewel de schade groot was en enkele brandweerlieden benauwde momenten meemaakten, vielen er geen slachtoffers. De oorzaak van de brand was meteen duidelijk: schilders waren bezig geweest met verf afbranden. Kennelijk was de permanente waakzaamheid van voor het elektrische tijdperk weggezakt, want men bleek niet op de hoogte van het officiële verbod op het gebruik van brandapparaten voor zulke monumenten.

Vóór de 20ste eeuw was men veel alerter op brand, onder andere omdat het gebouw werd verlicht met kaarsen. Er golden daarom zeer strenge regels, met name voor de lakeien en hun kamers op de zolders. Desondanks ging het weleens mis, bijvoorbeeld op 25 juli 1789. Paleis Noordeinde werd toen nog het Oude Hof genoemd en tussen 1767 en 1792 door stadhouder Willem V en zijn vrouw, prinses Wilhelmina van Pruisen, voornamelijk gebruikt voor grote ontvangsten, concerten en bals. Het echtpaar hield erg van dansen. Daarnaast bood het Oude Hof onderdak aan een aantal hofdames, de kastelein van het hof en op de bovenste verdiepingen huisden negen lakeien. (hieronder lakeien in kunst)

This slideshow requires JavaScript.

Wat er in 1789 precies mis ging, is niet bekend. Een omgevallen kaars? Een vergeten brandende pijp? Bijna alle mannen rookten destijds. Het resultaat was in elk geval dat een groot deel van de kamers van de bedienden uitbrandde. De hovelingen die spullen waren kwijtgeraakt, kregen de opdracht er een lijst van te maken zodat het hof dit kon vergoeden. Deze documenten zijn bewaard gebleven in het Koninklijk Huis Archief en hiermee beschikken we nu over een weelde aan informatie omtrent iets wat meestal niet meer te achterhalen is: het persoonlijk bezit van een groep lagere bedienden in de 18de eeuw en hun liefhebberijen. Bovendien krijg je een idee over wat zich mogelijk afspeelde op de zolderkamers van het paleis, boven de officiële vertrekken.

Kosten voor de brandspuiten. coll. Koninklijke Verzamelingen.
Kosten voor de brandspuiten die ingezet werden om de brand te blussen. coll. Koninklijke Verzamelingen (c) .

Theeservies

Op de lijsten zijn zeer uiteenlopende bezittingen genoteerd. Toch zijn er enkele opvallende overeenkomsten: de lakeien hadden bijna allemaal een bijbel, kandelaars en een spiegel (want ze moesten verzorgd voor de dag komen). Uiteraard bezaten ze kleding waaronder slaapmutsen, hoeden, hemden, dassen en borstrokken. Verrassend is dat sommigen over echte luxegoederen beschikten. Enkele lakeien bleken grote serviezen met bestek op de kamer te hebben. Zo bezat Carel Meijer Oost-Indische porseleinen borden, weer anderen hadden met zilver bewerkte messen en vorken of geheel zilveren bestek. Het lijkt erop dat ze gasten konden ontvangen of in ieder geval elkaar uitnodigden.
Vrijwel zeker konden ze voor zichzelf thee en koffie zetten, want bijna allemaal hadden ze theebladeren op hun kamer. George Pfeiffer gaf zelfs een compleet theeservies op als verloren gegaan. Een aantal had bovendien een koffiekan. Wat verder opvalt, is dat vrijwel iedereen schilderijen opgaf als verliespost.

Kunstkenner Knell

De meeste mensen misten een of twee schilderijen. J.B. Knell wilde daarentegen ‘een kist met circa 60 of 70 schilderijen’ vergoed hebben, blijkt uit zijn opgave. Deze lakei van prins Frederik, de jongste zoon van Willem V en Wilhelmina van Pruisen, verloor zelfs nog meer kunst, zoals een medaille met een portret van de koning van Pruisen, de broer van Wilhelmina.

Frederik Willem II van Pruisen

Knell interesseerde zich niet alleen voor kunst, hij was daarnaast belezen, zo blijkt uit de door hem samengestelde en ondertekende inventarisatie. Tot zijn boekencollectie behoorden onder andere enkele in kostbare Turkse rode band gestoken werken waaronder twee delen van ‘Schutte’ (de dichter Rutger Schutte?) en een gezangboek. Ook verloor hij het boek ‘Von den himlichen zunden der jugend’ (dat zal Uber den heimlichen Sünden der Jugend van Christian Gotthlilf Salzmann geweest zijn) en ‘Wier werden uns wiedersehen’ (wellicht Wir werden uns wiedersehen van Karl Christian Engel). Als het inderdaad om deze boeken gaat, was lakei Knell onder andere geïnteresseerd in de nieuwe theorieën over opvoeding. Hij had nog meer literatuur, maar, zoals hijzelf schreef, van veel ‘Franse en Nederduitse’ boeken wist hij de auteurs niet meer en daarom kon hij er geen bedrag aan vastpinnen. Hij hing echter wel een prijskaartje aan zijn waarschijnlijk pijnlijkste verlies: de correspondentie met twee academische vrienden, wier identiteit helaas onbekend is.

Lakei Bartholomeus aan boord van l'Heureuse Marianne, Louis Ducros, 1778 RP-T-00-494-24B
Lakei Bartholomeus aan boord van l’Heureuse Marianne, Louis Ducros, 1778 coll. Rijksmuseum

Twee gulden meende hij dat hij daarvoor terug moest krijgen. In totaal diende hij 330,20 gulden schade in bij het hof, iets minder dan drie jaarsalarissen à 120 gulden die Knell als lakei verdiende.

Lakei Knell literatuur en schilderijen coll. Koninklijke Verzamelingen (c)
Lakei Knell coll. Koninklijke Verzamelingen (c)

Viool, manchetten, wapens en wijn

De waarschijnlijk zeer muzikale George Pfeiffer verloor tijdens de brand onder andere een kostbare Cuypers-viool met twee strijkstokken ter waarde van 40 gulden. Johannes Theodorus Cuypers was destijds al een beroemde vioolbouwer in Den Haag (hij werd de Stradivarius van Holland genoemd) die een heel eigen stijl van vioolbouwen ontwikkelde. Sommige Cuypers-violen zijn generaties lang doorgegeven en worden nog steeds bespeeld (onder andere via bemiddeling door het Nationaal Muziekinstrumenten Fonds). Behalve de viool verloor George Pfeiffer een nog duurdere, zwarte mahoniehouten fluit (63 gulden), veel muziekstukken en een lessenaar. Deze opsomming doet vermoeden dat er op de paleiszolders geregeld muziek klonk vanuit de kamer van Pfeiffer. Mogelijk speelde hij daarnaast op gezamenlijk bijeenkomsten van bedienden en in theaterstukken die door de Oranje-familie werden georganiseerd. Pfeiffer bezat in tegenstelling tot zijn collega Knell geen grote boekencollectie, maar had wel een bescheiden aantal schilderijen. Hij begrootte zijn brandschade op 531,60 gulden.

1791 Cuypers viool Rijksmuseum
1791 Cuypers viool Rijksmuseum

Er huisde nog een andere Pfeiffer op het Oude Hof, waarschijnlijk familie van de muzikale George: Louis Pfeiffer, lakei van de stadhouder zelf. Hij blijkt een liefhebber van dure kleren. Zijn kast moet hebben uitgepuild, mogelijk was hij een hamsteraar. Zo had hij niet zoals de anderen drie tot vijf slaapmutsen, maar tien, en achttien nieuwe manchetten ter waarde van 128 gulden, plus nog een paar kanten manchetten ter waarde van 31 gulden. Zijn belangstelling voor wapens onderscheidde Louis Pfeiffer eveneens van de andere lakeien. Hij bewaarde er drie op zijn kamer: een karabijn en twee degens. Deze Pfeiffer verzamelde bovendien wijn. Veel wijn. Hij gaf op als verloren gegaan: anderhalve anker (een anker is 35 liter) ‘beste rode wijn’, 16 bottels (flessen) ‘Armitage wijn’, 11 bottels witte wijn en 8 bottels malaga (zoete versterkte Spaanse wijn).

Blijkbaar hield hij van de stadhouder of wist hij hoe hij de prins kon plezieren want hij had een pastel met een portret van Willem V, een prent van Wilhelmina te paard en nog een ring en bekers met Willems portret plus diverse prenten met diens afbeelding op zijn kamer.

Ruiterportret Wilhelmina van Pruisen coll Rijksmuseum
Ruiterportret Wilhelmina van Pruisen coll Rijksmuseum

Bijzonder aan zijn opsomming is verder dat hij de maker noemt van twee andere prenten: ‘verbeeldende de kraamkamer van de Engelse schilder West’. Het gaat hier vrijwel zeker om de naar de Verenigde Staten geëmigreerde Engelse kunstenaar Benjamin West.
Louis Pfeiffer gaf het hoogste bedrag op aan wat hij vergoed wilde hebben: 1091,14 gulden. Waarschijnlijk klopten de lijsten, want de lakeien wisten vermoedelijk precies van elkaar wat ze bezaten en zouden fraude hebben aangekaart. Pfeiffer kreeg dus alles uitbetaald, net zoals lakei J.P. Muller. Hem zou je de tegenpool van Pfeiffer kunnen noemen. Hij gaf maar 45 gulden op als schadepost. Op zijn bescheiden lijst stonden curieus genoeg zeven bloempotjes.

Zou hij plantjes kweken op zijn kamer?

Eigen persoonlijkheid

Wijn, wapens, muziekinstrumenten, bloempotjes en serviezen, boeken en schilderijen… de bedienden gaven nog veel meer persoonlijke spullen op, maar het is al duidelijk dat deze door hun eendere livreien identiek ogende lakeien elk hun eigen belangstelling en persoonlijkheid hadden. Ze bezaten bovendien bijzondere kwaliteiten; de Oranjes zetten hen in bij ontvangsten, feesten en theaterstukken. Zo trad kamerdienaar Muller drie jaar na de brand op als de fantasiefiguur ‘Chevalier Francois’ (een Franse ruiter) op het 25-jarig huwelijksfeest van Willem V en Wilhelmina van Pruisen. Andere bedienden namen rollen van officier, Gelderse boer en matroos op zich en lakei Tromp verzon en organiseerde een maskerade.

In het nieuwe nummer een artikel van mij over dit feest.

Geschiedenis Magazine nr 8

https://geschiedenismagazine.nl/dit-nummer

De vorige twee artikelen in het Magazine over de bedienden aan het hof zijn hier te vinden

Bedienden aan het hof van de Oranjes

De bijzondere entourage van Wilhelmina van Pruisen

De inleiding van mijn boek heb ik ook online gezet:

Inleiding van het boek Cupido en Sideron. Twee Moren aan het hof van Oranje

About me

In 2008 I was guest curator of the exhibition Black is beautiful. Rubens to Dumas. Important advisors: Elizabeth McGrath (Rubens and colleagues, Warburg institute Image of the Black in Western Art collection), Carl Haarnack (slavery in books), Elmer Kolfin (slavery in prints and paintings) en Adi Martis (contemporary art). Gary Schwartz made his research for The Image of the Black in Western Art available to me.

Black beautiful Rubens to Dumas cover
Black beautiful Rubens to Dumas cover

In 2014 my essay ‘Painted Blacks and Radical Imagery in the Netherlands (1900-1940)’ was published in The Image of the Black in Western Art Volume V (I). (ed. David Bindman, Henry Louis Gates jr.)

In 2017 I published a book about the black servants at the Court of the Royal Van Oranje family. More than a thousand documents have been found about their lives. (only in Dutch)

Cupido en Sideron Cover 30-8-2017

All photos on this site are not intended for any commercial purpose. I have tried to trace all the rules and rights of all images. As far as I know, these images can be used in this way. If you ar a copyright holder and would like a piece of your work removed or the creditline changed then please do not hesitate to contact me. 

estherschreuderwebsite@gmail.com

1 Comment

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s