Dienen aan het hof van Willem V

Hieronder het artikel dat een paar maanden geleden in het Geschiedenis Magazine is verschenen. Ik heb een paar zinnen veranderd en stukjes aangevuld.

De Hofhouding van Willem V (1748-1806)

Geen Oranje stadhouder, adellijke familie of regent kon zonder een schare bedienden. Voor deze bedienden was vooral een aanstelling aan het hof erg gewild: daar hadden ze  meer carrièrekansen, inkomen en zekerheid dan elders. Het grootste deel van de entourage rondom de stadhouder en zijn gezin werd gevormd door niet-adellijke ‘domestiquen’. Zij voerden niet alleen noodzakelijke taken uit, maar benadrukten ook het aanzien en de rijkdom van hun werkgever. Tijdens mijn onderzoek naar twee zwarte bedienden aan het hof van stadhouder Willem V in onder andere de Koninklijke Verzamelingen en het Nationaal Archief vond ik allerlei gegevens over deze meer dan 200 leden tellende groep domestiquen.

Tethart Philip Haag De jonge Prins Willem V te paard, met gevolg, 1762Rijksmuseum RP-T-1996-79
Tethart Philip Haag De jonge Prins Willem V te paard, met gevolg, 1762 Coll. Rijksmuseum

Een genereuze werkgever

Werken aan het hof van Willem V – stadhouder van 1766 tot de inval van de Franse revolutionaire legers in 1795 – was onder andere aantrekkelijk vanwege wat nu de secundaire arbeidsvoorwaarden heten. Het personeel had gratis kost, waaronder wijn en bier, inwoning of woongeld, een opleiding, gratis medische zorg van de hofartsen en de apotheek en daarenboven uitzicht op een pensioen. In veel gevallen was het uitgekeerde bedrag even hoog als het laatst genoten traktement (salaris). Maar een pensioen krijgen van het hof was destijds niet verbonden aan een leeftijd. Het ging pas in als de bediende niet meer kon werken of bij een verkleining van het personeelsbestand. In dat geval gold de financiële ondersteuning tot je weer een baan had gevonden of tot het hof je opnieuw in dienst nam.

Een groot deel van het jaar woonde het stadhouderlijk gezin afwisselend in het stadhouderlijk kwartier op het Haagse Binnenhof en in de Oranjezaal zoals Paleis Huis ten Bosch toen genoemd werd (ook nu weer het woonpaleis van de Oranjes). Veel domestiquen woonden boven de stallen op het buitenhof en op de bovenste verdiepingen van het Oude Hof (Paleis Noordeinde) waar grote feesten en bijeenkomsten werden georganiseerd.

Paleis Huis ten Bosch in vogelvlucht, Jan Matthysz., naar Pieter Jansz. Post, 1655
Paleis Huis ten Bosch in vogelvlucht, Jan Matthysz., naar Pieter Jansz. Post, 1655. Coll Rijksmuseum
Audiëntie van de Personele Commissie op Huis ten Bosch, 1782, Cornelis Bogerts, naar Hendrik Pothoven, 1782RP-P-1944-1925
Audiëntie van de Personele Commissie op Huis ten Bosch, 1782, Cornelis Bogerts, naar Hendrik Pothoven, 1782 Coll. Rijksmuseum

Een aanstelling bij de Van Oranjes had ook nadelen. Zo wisselden zij net als andere rijke mensen meerdere keren per jaar van ‘huis’. In de zomermaanden verbleven ze het liefst op hun jacht- en lustoorden in het midden en oosten van het land, met name Het Loo bij Apeldoorn. Bijna iedereen van de hofhouding moest dan mee en was, door de afstand, maandenlang van gezin, sociaal leven en eventuele bijverdiensten buiten het hof afgesneden.

Willem V op reigerjacht bij het Loo, 1767, anoniem, 1767 RP-P-OB-84.664
Willem V op reigerjacht bij het Loo, 1767, anoniem, 1767 Coll Rijksmuseum
Stadsgezicht met Stadhouderlijk Hof te Leeuwarden, Carel Frederik Bendorp (I), naar Jan Bulthuis, 1786 - 1792 RP-P-1905-2824
Stadsgezicht met Stadhouderlijk Hof te Leeuwarden, Carel Frederik Bendorp (I), naar Jan Bulthuis, 1786 – 1792 coll Rijksmuseum

De bedienden moesten zich bovendien aan talloze reglementen houden. Zo mochten ze niet vloeken, elkaar beledigen of dronken worden. Dat laatste was niet eenvoudig aangezien de bediende elke dag van het hof wijn kregen en ook de restjes in de flessen bij de diners van de adel mochten opdrinken. Een vanzelfsprekend verbod was dat men geen spullen mocht ‘weg dragen’. toch werd er natuurlijk af en toe gestolen.  Meestal ging dat om eten. In september 1779 hield een wacht bijvoorbeeld een aantal lakeien, een turfdrager en enkele andere bedienden aan. Zij werden ervan beschuldigd per keukenwagen duur vlees en gevogelte, stukken witte suiker (er waren meerder soorten suiker aan het hof), flessen wijn en kostbare kaarsen te willen ontvreemden om hierna, waarschijnlijk, te verkopen. Er volgde een intern onderzoek. Vier lakeien moesten twee etmalen in de provoost (gevangenis) en een aantal anderen werd ontslagen. Voortaan mochten de koksjongens, turfdragers en spitdraaiers nooit meer iets meenemen of verkopen dat van de stadhouderlijke maaltijden of galadiners overbleef; ze werden voor deze inkomstenderving wel gecompenseerd met een flinke loonsverhoging waarmee de stadhouder min of meer de loyaliteit van deze bedienden en hun gezinsleden kocht. Loyaliteit was hem veel waard.

Feestmaal in de Schepenkamer voor Willem V en Wilhelmina van Pruisen, 1768, Simon Fokke, 1769 - 1773 RP-P-1944-2074
Detail Feestmaal in de Schepenkamer voor Willem V en Wilhelmina van Pruisen, 1768, Simon Fokke, 1769 – 1773 Coll. Rijksmuseum

Willem V kon ook genereus zijn zonder dat hij er een direct belang bij had. Zo nam hij na de dood van een (voormalig) lid van de hofhouding, over het algemeen, de kosten van de begrafenis op zich en werden weduwe en kinderen regelmatig nog jaren ondersteund. Een voorbeeld is lakei Johannes Pulver. Hij kreeg 141 gulden om de begrafenis van zijn vader te betalen, die als hellebaardier de stadhouder had bewaakt. En van onderstalmeester Friedrich Carl Schenk werd een schuld van 700 gulden afbetaald.

Hendrik Pothoven detail Haagse kermis
Detail uit Bezoek van de stadhouderlijke familie aan de Haagse kermis, Hendrik Pothoven 1781, Haags Historisch Museum

De stadhouder en zijn gezin gingen nooit zonder bedienden naar buiten. Op dit schilderij van H. Pothoven bezoeken ze de kermis op het Buitenhof in 1781. Ze staan bij de linkerkraam. In hun gezelschap twee donkere bedienden. De twee ‘Moren’ Willem Frederik Cupido uit Afrika en Guan Anthony Sideron uit Curaçao waren als jonge kinderen onvrijwillig in dienst gekomen. Waarschijnlijk waren ze cadeau gegeven door de West-Indische Compagnie. Ze droegen een soort page-livrei met een speciale tulband, zoals voor ‘Moren’ in de 18de eeuw aan alle Europese hoven het gebruik was. Cupido en Sideron promoveerden in 1783 tot kamerdienaar (Haags Historisch Museum).

Meestal onder modaal, maar met veel extra’s

Ten tijde van stadhouder Willem V waren de meeste domestiquen ingedeeld in drie
grote departementen: het departement van de Stal, het departement van het Hof en
het departement van de Kamer. Bijna alle livreibedienden, zoals de lakeien, lopers,
adellijke pages en postiljons, waren bij de Stal ingedeeld, waar de adellijke opperstalmeester de leiding had. De adellijke hofmaarschalk leidde het Hof. Deze afdeling omvatte de mensen van de keukens, de drank, de poetsmeiden en de turfdragers.

Stalinterieur, Tethart Philip Christian Haag, 1780 RP-T-1957-170
Stalinterieur, Tethart Philip Christian Haag, 1780 Coll Rijksmuseum

Verreweg het belangrijkste departement was de Kamer, omdat dit de stadhouder en
zijn gezin persoonlijk betrof. Hier werkten onder anderen de adellijke kamerheren,
de eveneens adellijke hofdames, maar ook de kamerdienaren, de muzikanten en de
kamervrouwen. De supervisie was hier in handen van een opperhofmeester of
opperkamerheer uit een bevriend adellijk geslacht.

Kamerheer van prins Willem V TPC Haag coll Haags gemeentearchief Kl. A 2835
Kamerheer van prins Willem V TPC Haag coll Haags gemeentearchief Kl. A 2835

De betaling verliep tamelijk complex. Er bestaan talloze lijsten per jaar met tabellen
van wie wat kreeg. Met uitzondering van linnenbewaarster D.C. Schenk die wel 650
per jaar kreeg (zij had de verantwoordelijkheid over de linnenkamer) en kamervrouwen, die 350 gulden verdienden (zij wasten en kleedden onder andere de prinsessen), waren de linnen-, zilver-, tin-, huis-, en garderobemeiden, samen met de postiljons, palfreniers, knechten en turfdragers, met hun 50 gulden per jaar de laagst betaalde groep. Ter vergelijking: een modaal inkomen in Den Haag in die tijd wordt op 700 gulden geschat. Bij het traktement kwamen echter de extra’s, zoals kwartiergeld
(wonen) en kostgeld, die bijna iedereen in natura of geld kreeg.

Lakeien bedienden onder meer de tafels en brachten gasten naar de antichambres
(kleine bij- en wachtkamers). Hun loon was een bescheiden 120 gulden per jaar,
maar daarbovenop kregen zij 260 gulden kostgeld en 104 gulden kwartiergeld. Extra
inkomen kregen ze uit de gewoonte dat alle gasten, als dank voor de ontvangst, hun een
geldstuk gaven. Lakeien waren over het algemeen ontwikkelde mannen. Enkelen van hen verzamelden kunst en er was er zelfs één, J.B. Knell, die, in zijn eigen woorden, met zijn ‘academische vrienden’ correspondeerde. Iets meer verdienden de lopers. Zij moesten berichten overbrengen en Willem V te voet te begeleiden. Hun traktement was 204 gulden per jaar met dezelfde extra’s als de lakeien. Enigszins in de buurt van een modaal traktement kwamen onder anderen de kamerdienaren. Zij verdienden, zonder de extra’s meegeteld, tussen de 500 tot 1000 gulden per jaar. In wisseldiensten moesten zij er aan het hof voor zorgen dat alles rondom kleding, juwelen, voeding, meubels, uitnodigingen en ontvangsten van het stadhouderlijk gezin op orde was.
Zowel lopers als lakeien konden als ze slim genoeg waren, goede connecties hadden en er bij voorkeur prettig uitzagen, promoveren tot kamerdienaar. De bedragen voor de extra’s stegen mee met het traktement.

TPC Haag Loper Gemeente archief Den Haag Kl. A 2836
TPC Haag Loper Gemeente archief Den Haag Kl. A 2836

Zonen volgden hun vader op, dochters hun moeders

De meeste mensen bleven heel lang in dienst, vaak hun leven lang. En ze probeerden ook hun familieleden een baan aan het hof te bezorgen. Sommige gezinnen waren hier heel handig in geworden. Tussen 1757 en 1795 waren er minstens vier verschillende mannen met de naam Faber lakei of kamerdienaar. Nog handiger was de familie Schenk. Vijf tot zeven leden van deze familie hadden verschillende functies weten te veroveren. De hoogste in rang waren de zojuist genoemde onderstalmeester Friedrich Carl Schenk en zijn broer, chirurgijn Friedrich Albert Schenk. Alberts vrouw zoogde de latere koning Willem I. Alberts zoon Johann Jacob werd later geheim secretaris van Willem V. Verder waren er nog een linnenbewaarster D.C. Schenk, een aide(hulpje) Schenk en een stalknecht Schenk. Sommige zonen volgden zelfs direct hun vader op, zoals lakei Tethart Philipp Christian Haag die in 1760 de plaats van zijn overleden vader Johann David Christian als hofschilder innam.

Zelfportret Tethart Philip Haag Rijksmuseum RP-T-1940-428
Zelfportret Tethart Philip Haag Rijksmuseum

Dat hele families in de hoflijsten voorkwamen lag overigens niet alleen aan hun uitstekende lobbyvaardigheden. Willem V en zijn vrouw, prinses Wilhelmina van Pruisen, stelden bij voorkeur mensen aan met wier gezinsleden zij vertrouwd waren.

Optocht voor installatie van Willem V als erfstadhouder, 1766, anoniem, 1766 RP-P-1944-2056
Optocht voor installatie van Willem V als erfstadhouder, 1766, anoniem, 1766  Coll Rijksmuseum

Prinsjesdag
Vrijwel alle mannelijke bedienden droegen opvallende en dure met goudgalon bestikte en met gouden knopen versierde livreien waarmee zij bij ontvangsten en officiële gelegenheden de macht en voornaamheid van de stadhouder onderstreepten. Voor de
vrouwen in de hofhouding was geen rol weggelegd in het prachten praaltheater van de macht. Hun werkterrein lag achter de coulissen.
Als de stadhouder zich voor een officiële gelegenheid verplaatste van het Binnenhof in Den Haag naar de iets verderop gelegen Grote Kerk of naar het Oude Hof, deed hij dat bewust met groot ceremonieel vertoon, begeleid door regimenten van de Guardes de
Corps en Zwitserse Gardes met hun trompetters en paukenisten.

Verder liepen of reden de meeste livreidragenden mee in de stoet. De kranten beschreven tot in detail wie en wat er in ‘de trein’ te zien was geweest. Naast de stadhouder en zijn familie en eventuele hoge gasten in rijtuigen waren dit, onder anderen, de livreidragende pages te paard. Pages waren adellijke jongemannen die een
opleiding kregen aan het hof. Verder liepen zo’n 22 lakeien mee in hun blauw-rode livrei en gestreepte kousen, twee aan twee naast de koetsen of in groepjes van vier. Voorts mannen die het beroep loper hadden; zij waren gekleed in een rood livrei en hadden een
hoofddeksel met daarop het wapen van de stadhouder en pluimen in de driekleur rood, wit en blauw. Ook in het oog sprongen de postiljons of voorrijders, op het voorste paard van elke koets. Hun overwegend rode livrei met een blauwe band was kort en ze droegen kniehoge leren laarzen. De palfreniers (of rijknechten) liepen, in een vergelijkbaar livrei, naast de paarden van de koetsen.

De trein trok enorm de aandacht, wat ook de bedoeling was. Onder de toegestroomde omstanders waren mensen die zich ergerden aan deze openlijke geldverspilling. Willem V en zijn hof waren immers het mikpunt van patriottenkritiek. Zij wilden dat de stadhouder vertrok. Maar de meeste mensen die op de vertoning afkwamen, keken met plezier naar het adembenemende schouwspel. Eigenlijk hetzelfde als nu: het ritueel wordt nog altijd jaarlijks opgevoerd op Prinsjesdag, als het vorstenpaar in de Gouden Koets naar het Binnenhof rijdt. Qua aanzien is het nauwelijks veranderd sinds de tijd van Willem V.

Een hellebaardier, van achteren, Isaac Lodewijk la Fargue van Nieuwland, 1766 RP-T-00-3563
Een hellebaardier, van achteren, Isaac Lodewijk la Fargue van Nieuwland, 1766 collectie Rijksmuseum

Zie voor meer over de bedienden en werken aan het hof Cupido en Sideron. Twee Moren aan het hof van Oranje (Balans 2017).

Cupido en Sideron Cover 30-8-2017
Uitgeverij Balans ISBN 078 94 6000 3508 1

All photos on this site are not intended for any commercial purpose. I have tried to trace all the rules and rights of all images. As far as I know, these images can be used in this way. If you ar a copyright holder and would like a piece of your work removed or the creditline changed then please do not hesitate to contact me. estherschreuderwebsite@gmail.com

 estherschreuderwebsite@gmail.com

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s