Met flambouwen pruiken in brand steken op de verjaardag van Willem I in 1785

Een hellebaardier, van achteren, Isaac Lodewijk la Fargue van Nieuwland, 1766 RP-T-00-3563
Een hellebaardier van Willem V, Isaac Lodewijk la Fargue van Nieuwland, 1766 collectie Rijksmuseum

Vechten voor Oranje.

Er werd in de achttiende eeuw algemeen aangenomen dat bedienden spioneerden. Vooral van de hertog van Brunswijk, vertrouweling van stadhouder Willem V,  was het bekend dat hij zijn bedienden er op uitstuurde om af te luisteren.

John Gabriel Stedman 1784 spotprent Hertog van Brunswijk RP-P-OB-85.362
John Gabriel Stedman 1784 spotprent op Hertog van Brunswijk coll Rijksmuseum

Bijvoorbeeld, in 1782, toen de hertog toegaf, via zijn loper, te weten dat de prins van Hessen met iemand had gewandeld en, waarschijnlijk, negatief over hertog gesproken had. Thomas Isaac baron de Larrey, de geheimsecretaris van Willem V, stelde dat Hertog, door zijn goed betaalde spionnen, als eerste wist of er ergens iets over hem gezegd werd.

En ook de bedienden van stadhouder Willem V en zijn vrouw Wilhelmina van Pruisen spioneerden. En dat niet alleen: ze raakten betrokken bij vechtpartijen met ‘de spionnen’ van tegenstanders (Patriotten).

Een Lakei, collectie Rijksmuseum
Een Lakei van Willem V, Isaac Lodewijk la Fargue van Nieuwland, c.a. 1766, collectie Rijksmuseum

Vooral in 1785 liepen de spanningen hoog op in Den Haag.

De eerste grote gewelddadige confrontatie vond plaats tijdens het verjaardagsfeest voor erfprins Willem Frederik (later koning Willem I), op 24 augustus 1785.

Willem I Frederik, Jan Gerritsz. Visser, William Pieter Turnbull de Mikker, Willem Coertse, 1785
Willem I Frederik, Jan Gerritsz. Visser, William Pieter Turnbull de Mikker, Willem Coertse, 1785, coll Rijksmuseum

Binnen de hekken van De Oranje zaal of ook wel Het huis in het Bosch genoemd had zich ‘s avonds een menigte verzameld om naar vuurwerk en ander spektakel, zoals een theatertje van Vogliaan, te kijken ter viering van de verjaardag van de erfprins.

Lakeien, pages en andere dienders staken een groot vuurwerk af op het plein voor paleis Huis ten Bosch. Hier was veel volk op afgekomen; ook ‘dienaars van justitie’, en met hen begonnen de problemen want zij werden door Oranjegezinden als spionnen van de Patriotten beschouwd.

Nadat de trom had geklonken om de taptoe te slaan was er een gejoel onder het volk ontstaan en hadden, volgens diverse getuigen, lakeien en mogelijk anderen, zoals pages, naar de twee dienaars van de justitie Vellekoop en Van Leeuwen, geroepen: Daar hebben wij de spion al van Fiscaal Luyken, laat hij zijn spionnen door den Haag zenden om te zien of daar ook vlaggetjes worden uitgestoken. Wij willen hier geen spionnen, dit is Wassenaarse grond en Naar de bliksem wij hebben hier geen spionnen nodig’

Een getuige verklaarde hoe ‘een lakei van het prinsenhof zijnde een kort kereltje swart achtig van aangezicht’, ‘weegluis’ (wandluis) begon te schelden en met meer geweld dreigde.

Met deze lakei kan de ‘jonge Indiaan’ en later ‘mulat’ genoemde Hendrik Adrianis bedoeld zijn. Hij was sinds 1778 een beschermeling van Wilhelmina van Pruisen en woonde in Het oude hof (Paleis Noordeinde) bij de lakeien.

Portret van Wilhelmina van Pruisen, Eberhard Siegfried Henne, 1767 - 1849 coll Rijksmuseum
Portret van Wilhelmina van Pruisen, Eberhard Siegfried Henne, 1767 – 1849 coll Rijksmuseum

Na de scheldpartij van de lakei, met swart achtig gezicht, eisten drie andere lakeien dat ‘de dienaars van justitie’, waaronder Gerrit Vellekoop met zijn vrouw en zoontje, zich zouden verwijderen. Mevrouw Vellekoop verklaarde later dat men haar man hierna omsingelde en voor spion van Den Haag op ‘Wassenaarse grond’ uitschold. De lakeien sloegen hem hierbij met brandende flambouwen (fakkels) en dreigden zijn pruik in brand te steken.

De schildwachten Joost Müller, van Oranje, en grenadier Joost Mill die gehoord werden, hadden heel wijselijk nergens klappen of lakeien gezien. En al helemaal niet gehoord dat er geroepen werd: Die spionnen van Luyken verraders en rakkers hebben wij hier niet nodig, hakt die donders kinderen maar dood of verzuip ze in het water.

Een paar dagen later was het weer raak, maar nu in Den Haag.  Bijna letterlijk is het verslag hiervan uit de kranten terug te zien in een prent van Reinier Vinkeles naar Jacob Buys.

Onrust onder Oranjegezinden in Den Haag, 1785, Reinier Vinkeles (I), naar Jacobus Buys,
Onrust onder Oranjegezinden in Den Haag, 1785, Reinier Vinkeles (I), naar Jacobus Buys,

Deze schermutseling, met bijna dodelijke afloop, veroorzaakte het vertrek van Willem V met zijn gezin en hofhouding uit Den Haag.

Willem V neemt afscheid nadat hem het commando over Den Haag is afgenomen, 1785, Jan Gerritsz. Visser, De Agé, 1785
Willem V neemt afscheid nadat hem het commando over Den Haag is afgenomen, 1785, Jan Gerritsz. Visser, De Agé, 1785

‘Mulat’ Hendrik Adrianis was mogelijk later betrokken bij een rel die door meerdere prentmakers is vastgelegd. Op een van de beste en levendigste prenten lijkt een kleine man met ‘swart achtig’ gelaat te zijn weergegeven.

Ongeregeldheden als de Gedeputeerden van Dordrecht door de Stadhouderspoort rijden op het Binnenhof, 1786, Daniël Veelwaard (I), Dirk Schuurman,
Ongeregeldheden als de Gedeputeerden van Dordrecht door de Stadhouderspoort rijden op het Binnenhof, 1786, Daniël Veelwaard (I), Dirk Schuurman, (detail)

Ongeregeldheden als de Gedeputeerden van Dordrecht door de Stadhouderspoort rijden op het Binnenhof, 1786, Daniël Veelwaard (I), Dirk Schuurman, detail

Maar of dit Adrianis is? Het kan ook een persoon in de schaduw zijn. Of iemand anders. Er woonden in die jaren meerder mensen uit De Oost en De West in Den Haag.

Meer over de bedienden aan  het hof bij Willem V in Cupido en Sideron Twee Moren aan het hof van Oranje.

All photos on this site are not intended for any commercial purpose. I have tried to trace all the rules and rights of all images. As far as I know, these images can be used in this way. If you ar a copyright holder and would like a piece of your work removed or the creditline changed then please do not hesitate to contact me.

estherschreuderwebsite@gmail.com

 

 

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s