• De achttiende eeuw: Bernard Picart, Jean Frederic Bernard en de wereldreligies

Uitgever Jean Frederic Bernard verklaarde dat de wereldreligies eigenlijk allemaal hetzelfde willen

Bernard Picart collection Rijksmuseum Amsterdam

Bernard Picart collection Rijksmuseum Amsterdam

English here

Een van de verrassingen tijdens het onderzoek, van 2001 tot 2008, voor de tentoonstelling Black is beautiful, Rubens tot Dumas (werktitel Zwart verbeeld) waren de werken van de Hugenoot Bernard Picart.

Berard Picart Aanbidden van de maan

Berard Picart Aanbidden van de maan

Bernard Picart was een Franse geboren katholiek, die zich, na een bezoek aan Holland in 1696, bekeerde tot het protestantisme. In 1710 vluchtte hij van Parijs naar Den Haag vanwege de vervolging van de hugenoten in Frankrijk. In Den Haag werd hij een van de oprichters van ‘Les Chevaliers de la jubilation’, een geheime vroege versie van een vrijmetselaarsloge waar meer gevluchte Franse verlichte geesten lid van waren.

De leden van deze loge waren betrokken bij het verspreiden van werken als Les trois imposteurs (1719), waarin Mozes, Jezus en Mohammed worden voorgesteld als bedriegers. Een jaar later, in 1711, verhuisde Picart naar Amsterdam waar hij tot zijn dood in 1733 werkzaam was. In 1720 werd de eerste aankondiging gepubliceerd voor de serie Cérémonies et coutumes religieuses de tous les peuples du monde, waar Picart de prenten voor zou verzorgen. De serie paste goed bij de Franse verlichte stroming van de Encyclopedisten. Deze wilde zoveel mogelijk van de wereld en haar volken vastleggen in encyclopedieën.

De uitgever, de in Amsterdam woonachtige Jean Frédéric Bernard 1683  –1744, had echter nog een andere bedoeling met de serie.

In zijn dissertatie Dissertation sur les cultes religieux had hij gezocht naar het wezen en de functie van religie bij de antieke en moderne volken, de ‘wilden’ en ‘geciviliseerden’, de heidenen en christenen, om zo de vraag naar het wezen van de mensheid te kunnen beantwoorden. In de inleiding van Cérémonies, dat in het Nederlands de titel Plechtigheden geestelijke gewoontes kerk en tempelplichten van alle volkeren der waereldt meekreeg, meldt Bernard dat alle religies over het algemeen overeenkomen, gelijke principes hebben en gelijke doelen nastreven.

Alle hebben één of meer gevreesde goden, demonen of geesten die machtig worden genoemd en waarvoor men religieuze verering moet betuigen. De Plechtigheden was bedoeld om dergelijke gebruiken te vergelijken. De meeste geloven hebben bijvoorbeeld inwijdingsrituelen zoals de besnijdenis. Deze komt zowel bij de joden als in een aantal Afrikaanse religies voor.

Bernard Picart Collection Rijksmuseum Amsterdam

Bernard Picart Collection Rijksmuseum Amsterdam

Beide groepen zijn vertegenwoordigd in de serie. Op de – hier boven getoonde – prent met de joodse besnijdenis is een grote groep Amsterdamse Portugese joden, gekleed volgens de laatste mode, in de synagoge weergegeven. Centraal in het beeld ligt een klein naakt jongetje op een schoot. Voor hem zit een man gereed om hem te besnijden.

Bernard Picart initiatie Zuid Afrika

Bernard Picart initiatie Zuid Afrika detail 2

Op de tentoonstelling werd de Afrikaanse versie van het inwijdingsritueel te zien. Ook hier is het moment kort voor de besnijdenis in beeld gebracht. Verschillen zijn dat het er bij de Afrikanen veel ruwer aan toe gaat, dat de Afrikanen schaars gekleed zijn en dat degene die besneden gaat worden een volwassene is.

Bernard Picart

Bernard Picart coll Rijksmuseum e.a.

Onder de besnijdenis scène is een begrafenisceremonie te zien. Een gebeurtenis die, gezien de vele prenten in de boeken hierover, bij alle religies interessant werd bevonden om te vergelijken. Bij deze groep Afrikanen wordt de overledene door drie sterke mannen een grot in gedragen, daarbij gevolgd door een stoet rouwenden. De ceremonie is vergelijkbaar met Europese begrafenissen.

Blad met twee voorstellingen van een Russisch-orthodoxe doop en een Russisch-orthodoxe begrafenis. Boven: Een kind wordt gedoopt door onderdompeling in een doopvont in een Russisch-orthodoxe kerk. Onder: Een priester schuift een vrijgeleidebrief tussen de handen van de overledene, voordat hij begraven wordt.

Russisch-orthodoxe doop en een Russisch-orthodoxe begrafenis.

Andere ceremonies en rituelen die bij de Afrikanen worden weergegeven zijn: aanbiddingen van goden en geesten, de goden verzoeken om regen, herdenken van de doden, huwelijksceremonies, een ochtendgroet en geboorterituelen. Aan het eind van de serie over Afrika is er bovendien aandacht voor typische muziekinstrumenten. De namen ‘Kaffers’ en ‘Hottentotten’ die Picart en Bernard destijds aan Zuid Afrikaanse bevolkingsgroepen hebben gegeven, zijn door Nederlanders verzonnen en worden nu al heel lang als zeer beledigend beschouwd. Ze waren toen echter algemeen in Europa in gebruik.

Het publiek bleek het meest nieuwsgierig naar de exotische volken in Naaukeurige beschryving der uitwendige godtsdienst-plichten, tempel-zeden en gewoontens der afgodische volkeren, zoals het vierde deel heet waar de Afrikanen in voorkomen. Er werd bij de aankondiging massaal op ingetekend en het verscheen daarom direct na het eerste deel.

Deel 2 en 3 verschenen pas later.

Een ander werk van Picart uit de serie dat op de tentoonstelling in 2008 in de Nieuwe Kerk van Amsterdam te zien was :

Bernard Picart,

Het Joodse paasfeest,  de kunstenaar bezocht hiervoor de familie Alvaro Nunes da Costa agent van de koning van Spanje in Amsterdam. Bernard Picart (zie hiervoor Elmer Kolfin in de tent. Cat.

Andere joodse families in Amsterdam hadden ook zwarte bedienden. David Pinto en zijn familie en bedienden werden voor hun huis vastgelegd door Romeyn de Hooghe eind zeventiende eeuw. detail coll. Rijksmuseum. Dit werk was niet op de tentoonstelling te zien.

pinto-amsterdam

Bovenstaande tekst van Esther Schreuder grotendeels uit de catalogus Black is beautiful, Rubens tot Dumas. Waanders 2008. In het boek schrijven meer mensen over Bernard Picart:  Elmer Kolfin (over het Joodse paasfeest), Jean Michel Massing (over het Maanaanbidden) en Elizabeth McGrath (over Andromeda en Memnon)

See for English:

Jean Frédéric Bernard 1683 –1744 declared that in general all religions were similar, for they had the same principles and pursued the same objectives

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: