• Onthulling over: De werkelijkheid van Karel Appel?

Are you famous

Het imago van Karel Appel.

En: Over een mogelijk misverstand met betrekking tot het atelier in de film De Werkelijkheid van Karel Appel 

Zaterdag 16 januari 2016 ging in het Gemeentemuseum in Den Haag de tentoonstelling Karel Appel open. De dag voor de opening verscheen in de Volkskrant een recensie waarin de indruk lijkt te worden gewekt dat de tentoonstelling met een onthulling over de geschiedschrijving over Karel Appel begint: Het atelier in de film De werkelijkheid van Karel Appel (1962) van Jan Vrijman is niet echt Karel Appels atelier.

Citaten uit de recensie van Anna van Leeuwen in de Volkskrant :

“Franz Kaiser heeft een missie. Hij wil het cliché beeld van Karel Appel omverwerpen, tonen dat de kunstenaar meer was dan een ongeleid projectiel, een woest schilderbeest. (…) Vrijman filmde de “barbaar” door een gat in het schildersdoek, zodat de woeste schilder niet alleen het doek aan lijkt te vallen maar ook de kijker zelf. De opzwepende jazz van Dizzy Gillespie en de elektronische klanken (‘Musique Barbare’) die Appel zelf maakte, versterken de indruk getuige te zijn van een wildemansdans. (…) Kaiser denkt een manier gevonden te hebben om deze documentaire te gebruiken in de tentoonstelling. Bij de entree laat hij een fragment zien, maar ook foto’s die een kijkje achter de schermen geven. Daaruit blijkt dat het atelier speciaal voor de documentaire was ingericht, dat die “werkelijkheid” waarin we zijn gaan geloven, in scène is gezet. Het was niet eens Appels eigen atelier’

Wist niemand dit? En nog belangrijker: maakt het uit voor zijn imago dat het niet zijn eigen atelier was?

De feiten kloppen: Je wordt in de film op het verkeerde been gezet door de scènes in Parijs. De illusie wordt gewekt dat de film zich afspeelt in Parijs en dat je daar Appel aan het werk ziet. Maar dat bedrog al heel lang bekend. Al vanaf het moment dat de film werd gemaakt.

De Telegraaf 25-11-1961

De telegraaf 25-11--1961

Heeft die kennis, die alom aanwezig was, ooit  afbreuk gedaan aan het Imago, dat de filmer én de kunstenaar wilden neerzetten? Nee.

Appel heeft geheel vrijwillig meegewerkt, heeft zijn vriend Gillespie ingeschakeld en daarna als toegift speciaal Musique Barbare gemaakt voor de film. De muziek van Appel is een van de elementen die film tot meesterstuk heeft gemaakt.

Appel muziek

Is de film niet een complot tussen een regisseur en een kunstenaar geweest? ( imago’s maken is later tot grote hoogte verheven door Andy Warhol in diezelfde jaren zestig) Zou Appel zich met deze film niet hebben willen meten met Picasso en Pollock over wie al eerder indrukwekkende films waren gemaakt? Zij werden gefilmd door een glazen plaat waarop zij een werk maakte. Naast de muziek is natuurlijk nog unieker dat Appel gefilmd werd door een schilderij. Er is geen afstand meer, de kijker wordt hierdoor zelf aangevallen door Appel, zoals de recensente van de Volkskrant ook scherp opmerkt.

Appel gaf het doek aan Vrijman cadeau. De tekst op het doek Door een DAAD aan het daglicht getreden om zijn schoonheid te tonen, verwijst o.a. naar de Baarnse moord die die ochtend in de kranten stond. De Baarnse realiteit is dus op het werk terecht gekomen.

Dat Appel later van het, in de jaren zestig gecreëerde, imago af wilde en anders ging werken doet niets aan de film af. Het is een tijdsdocument. Appel was toen, geheel in de ban van Jazz en Amerikaanse kunst. En bij jazz horen improvisaties en explosies van energie. Dat zie en hoor je in de film terug, en ook op de 11 doeken. Schilderkunst, muziek, filmkunst en performance vallen samen.

Ad knipsel

Sommige doeken zouden na de opnamen nog verder in alle rust zijn afgemaakt door Appel, volgens ooggetuigen. .

Dat er voorstudies getoond worden op de tentoonstelling is erg interessant. Maar, het ontkracht niet de “spontane” uitbarsting van Appel in de film. Kan het niet zo zijn dat Appel zowel met voorstudies werkte als spontaan? Hij zal waarschijnlijk altijd wel schema’s in zijn hoofd gehad hebben, die van zijn klassieke opleiding, nieuwe van hemzelf en soms elementen die hij bij concurrenten zag. Want hij was regelmatig in competitie met andere kunstenaars (Picasso, Constant, Jorn etc).Hij stal ook ideeën van andere kunstenaars, zie hiervoor mijn vorige post over Cobra waar Constant klaagt over het stelen van het wieltjes motief. Dat motief komt terug in een van de schilderijen, Vlammend kind met hoepel, die tijdens de opnamen van De werkelijkheid van Karel Appel, is gemaakt. De kop in het schilderij lijkt op een van de spoken van Asger Jorn.

Cobra constant kouwenaar goede morgen haan

Links: Karel Appel Vlammend kind met hoepel 1961 (op de tentoonstelling in Den Haag url nrc handelsblad en rechts: Goedemorgen Haan Constant 1949

Dit alles maakt Appel alleen maar interessanter.

Appel wist heel goed wat hij deed. Hij wist precies op welk moment hij welke bemiddelaars nodig had. De belangrijkste waren onder andere museum directeur Willem Sandberg, mede Cobra lid Michel Ragon, daarna galeriehouder Martha Jackson en later natuurlijk museum directeur Rudi Fuchs. Vrijman hoort ook in de lijst. Appel zal later weer aan verschillende films van Jan Vrijman over Cobra en over Karel Appel zelf meewerken. Zoals de film: Ik ben er alleen als ik achter mijn doek sta 1989 (over Karel Appel) en Cobra, opstand tegen de orde 1988.

De ‘missie’ van de curator, om Karel Appel breder neer te zetten, lijkt mij een heel goed streven en terecht, alleen jammer dat hij dat ten koste van de film van Jan Vrijman lijkt te doen aan de hand van de ‘onthulling” dat het atelier niet in Parijs was, maar in Kasteel Groeneveld.

Hopelijk  is het een misverstand van mijn kant. Ik heb de tentoonstelling nog niet gezien. Of marketing a la Appel?

De film heeft Karel Appel wereldwijd onder de aandacht gebracht, mede door de vele prijzen die hij won in verschillende landen.

. Gouden Beer Berlijn Bekroning Spanje 1965 Filmprijs Vrijman Argentinie 1966 Barcelona 28-10-63

Jan Vrijman zou later het IDFA oprichten.

Vrijman en Idfa

Om verdere misverstanden over de film te voorkomen en ter info voor mensen die de tentoonstelling gaan bekijken, heb ik hier alvast het een en ander op een rij gezet: :

  • het geconstrueerde atelier in kasteel Groeneveld is vanaf het begin bekend geweest
  • er is al veel over gepubliceerd, met name de foto’s van Ed van der Elsken
  • er is een tentoonstelling, reconstructie, van het atelier geweest in kasteel Groeneveld in 1999

Hieronder enkele citaten over de film en het maken in kasteel Groeneveld:

1999

Ten eerste de grote Cobra kunstenaarskenner Willemijn Stokvis. Zij schreef een essay in het begeleidende boekje bij de tentoonstelling Het atelier van Karel Appel in Kasteel Groeneveld (1999) .

In de film van Vrijman weet Appel zich volkomen te vereenzelvigen met de rol die hij moet spelen, namelijk zichzelf, ondanks zijn grote hekel aan mensen om zich heen bij het schilderen en ondanks het feit dat hij zich in een decor bevindt dat in het kasteel Groeneveld te Baarn is opgezet en dat zijn atelier in Parijs moet voorstellen. De manier waarop hij zijn doeken te lijf gaat is ongetwijfeld authentiek. Hij vult ze met grote trefzekerheid. De reusachtige formaten die in de film voor hem worden opgesteld, krijgt hij met zijn dynamische verfstreken snel in zijn greep’. ( essay: Karel Appel: “de grootste vlammenwerper aller tijden”‘)

Vriend Jan Sierhuis in de catalogus

Karel kende ik uit de academietijd, Vrijman uit Amsterdam. Met beiden was ik bevriend en mocht daarom enkele schildersessies op Groeneveld bijwonen. Ik heb daar een heel stel schilderijen zien ontstaan. Appel werkte razend snel. sommige van die doeken schilderde hij in nog geen twee uur. En dan waren het natuurlijk geen buffetformaatjes waar hij de verf op slingerde. Wat moet dat vermoeiend zijn geweest. Hij had van die hele grote pannenkoeken messen gekocht. Gooide stapel verf op tafel en dan kwak, pats… op het doek. Later volde het commentaar van Karel: ‘Dat is een dure vlek, 50 tubetjes rood, dus 50 maal 5 gulden!

Ook in de catalogus jan Vrijmans essay: ‘Het Atelier’

Een herdruk van het essay dat Jan Vrijman in 1993 schreef voor het boek Joop Colson, bohémien en regent, Herinneringen aan een landhuis in Baarn, Kasteel Groeneveld, Baarn.

DSC_6253 kleiner boek Vrijman film

DSC_6254 Jan Vrijman over Werkelijkheid 2

De film is te zien op vimeo link http://trendbeheer.com/2016/01/15/jan-vrijman-de-werkelijkheid-van-karel-appel/

Jan Vrijman in 1962 over de film

De Tijd De Maasbode 14-7-1962

Wordt vervolgd.

All photos on this site are not intended for any commercial purpose. I have tried to trace all the rules and rights of all images. As far as I know, these images can be used in this way. If you ar a copyright holder and would like a piece of your work removed or the creditline changed then please do not hesitate to contact me.

estherschreuderwebsite@gmail.com

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: