• Kunst met effect van Louis Raemaekers en Harmen Meurs

Sorry this post is in Dutch. You can read about Louis Raemaekers in English here http://louisraemaekers.com/

Geëngageerde kunstenaars: Louis Raemaekers en Harmen Meurs

Harmen Meurs (1891-1964)  zou je de kunstenaar kunnen noemen die het meest politiek aanstootgevende werk in de jaren dertig, van de vorige eeuw, heeft gemaakt. Daarover verderop meer. Meurs trad hiermee in de sporen van zijn leermeester Louis Raemaekers, waar hij in 1908 les van kreeg. Raemaekers: de ‘aanstootgevende’ politieke kunstenaar van WO I. werd vooral internationaal bekend, bij de geallieerden omdat hij in De Telegraaf enorm van leer trok tegen de Duitsers. Iets wat hem in Nederland niet in dank werd afgenomen, want men wilde Duitsland te vriend houden, en er werd goed verdiend aan de oorlog. Maar in het buitenland maakte het grote indruk. Op de website over Raemaekers is te lezen dat bij zijn overlijden in 1956 de Britse krant The Times hem de enige privépersoon noemde, die een echt grote invloed heeft gehad op het verloop van de Eerste Wereldoorlog. Buiten de kring van vooraanstaande politici en legerleiders werd hij de enige man genoemd, die het lot van de volkeren heeft bepaald.

Eindelijk is er nu (sinds oktober 2014) een boek verschenen over Raemaekers, geschreven en samengesteld door Ariane de Ranitz. Het wordt door enkele WO I kenners het beste boek van het WO I herdenkingsjaar genoemd. Dat is opvallend want het boek is alleen, in diverse talen, te bestellen via http://louisraemaekers.com/

Louis_Raemaekers_-_To_your_health,_civilization,_19160.Raemaekers-Case

Raemaekers originele werk is samen met filmmateriaal uit WO I te zien in Venlo is t/m 12 april 2015 in het Limburgs Museum. Titel : ‘Ten strijde met potlood en pen, Louis Raemaekers (1869-1956) herontdekt’) En er is een reistentoonstelling in het Cuyperhuis in Roermond tot 25 januari 2015.

De jaren dertig en Harmen Meurs

Twintig jaar later zou Raemaekers leerling, de kunstenaar Harmen Meurs, problemen met de autoriteiten krijgen vanwege zijn politieke stellingname tegen de fascisten die aan de macht waren gekomen in Duitsland.

Met name één schilderij, van Meurs, Tijdbeeld 1933/34, zorgde voor veel onrust. Hieronder volgt een samenvatting van de gebeurtenissen:

Op 27 februari 1933 zette Marinus van der Lubbe in Berlijn het gebouw de Rijksdag in brand en verschafte daarmee, ongewild, de nazi’s de mogelijkheid tot grote vergeldingsacties tegen de communisten. Een aantal kunstenaars als George Grosz, Bertold Brecht en John Heartfield kon net op tijd het land verlaten, andere kunstenaars kwamen in concentratiekampen terecht. Bij die laatste groep hoorde de kunstenaar Karl Schwesig die in 1933 werd opgepakt door de SA. De SS zou bij martelingen Schwesig met een scheermes een hakenkruis in de borst te hebben gekrast. (1)Hij verwerkte deze gruwelijke ervaringen in 1934, in een serie tekeningen.

schwesig1

Karl Schwesig Schlegelkeller-Zyklus

Of Meurs deze serie kende is niet bekend. Meurs schilderde wel datzelfde jaar Tijdbeeld1933/34. 

Harmen Meurs Tijdbeeld oud

De titel heeft hij mogelijk overgenomen van Otto Griebel die in 1929 op de, door Hamen Meurs medegeorganiseerde,  Neue Sachlichkeittentoonstelling met Zeitbild1922  de aandacht had getrokken.

In Tijdbeeld gebruikt Meurs de christelijke beeldtaal van de vertoning aan het volk van de gegeselde Jesus (Ecce Homo) en een actuele gebeurtenis als het martelen en inkerven van het hakenkruis door elkaar heen. Op het schilderij krijgt een arbeider,politieke gevangene of jood een hakenkruis in zijn borst gekerfd.(2) Het slachtoffer ziet er groot en krachtig uit met weerbarstig blond haar en staalblauwe ogen. Zijn bovenlijf is ontbloot en zijn broek is op klassieke arbeiderswijze omriemd. Om hem heen staan zijn beulen en er wordt een pistool tegen zijn hoofd gedrukt. Ze zijn lelijk en kijken vol leedvermaak naar hun slachtoffer; een niet mis te verstane scène. Jeroen Bosch en andere kunstenaars uit de Nederlandse historie hebben in het verleden op dezelfde wijze Christus tussen de schimpende en lelijke beulen neergezet.

Jeroen Bosch Ecce Homo

Jeroen Bosch, Ecce Homo

 

Bosch navolger arrestatie Christus

Bosch navolger arrestatie Christus

Ook een opvallende overeenkomst met het verleden is die ene persoon in het publiek die de kijker recht aankijkt. Zo wordt je onderdeel van de gebeurtenis. [3] Bij Meurs staat in de voorgrond een vrouw die schijnbaar bij de beulen hoort. Ze kijkt naar de indrukwekkende borstkas van het slachtoffer en het zwaard van één van de beulen. Het fascisme is geen mannengeschiedenis voor Meurs, vrouwen doen net zo hard mee.

Het werk verwijst ook direct naar de propagandabeeldtaal van dat moment. In hetzelfde jaar waren er op antifascistische aanplakbiljetten en tijdschriftenomslagen naakte mannen te zien die op hakenkruizen gebonden of genageld werden.[4]

John Heartfield

Leo Jordaan

John Haertfield en                                        LJ Jordaan

Men greep terug op de christelijke beeldtraditie om de boodschap zo duidelijk mogelijk over te laten komen.

Bij Meurs lukt dat: het schilderij werd van diverse tentoonstellingen verwijderd. Het schilderij heeft hierdoor misschien wel recht op de ‘eervolle’ titel : meest politiek aanstootgevend werk door een Nederlander vervaardigd in de jaren dertig.

Meurs’ Tijdbeeld kreeg een hoofdrol toebedeeld bij de commotie die op 7 april 1934 ontstond bij een tentoonstelling in het Stedelijk Museum van Amsterdam van de kunstenaarsvereniging De Onafhankelijken. Bij de opening was het de nieuwe voorzitter, Kees Maks, van de vereniging, Meurs was het de jaren hiervoor geweest, die problemen voorzag ten aanzien van twee schilderijen.

Net als het vorige jaar werd een werk van de surrealist Moesman aanstootgevend gevonden op het gebied van de zeden. (zie mijn post hierover Kunst en politiek 1933-1934).

Bij het tweede werk ging het om Tijdbeeld1933/34 van Meurs. Het werd, door directeur Baard van het Stedelijk Museum van de tentoonstelling verwijderd wegens belediging van een bevriend staatshoofd. De verwijdering van de werken zorgde voor een rel. Vooral De Telegraaf en De Tribune deden uitgebreid verslag. De Tribune gaat de titel Tijdbeeld 34 zelfs breder inzetten om meer zaken aan te klagen.

Tijdbeeld van Harmen Meurs in de Tribune

De krant Het Vaderland verwoordt de motieven van directeur Baard als volgt: ‘De heer Baard had dat schilderij niet toegelaten op grond van de overweging dat in een openbaar stadsmuseum een dergelijk werk, waarvan bet karakter overduidelijk tegen ‘het Hitlerregime gericht is uit politiek’ oog punt niet te dulden is. Aan zijn beslissing inzake deze beide werken hebben de waarnemend burgemeester, de heer G. Kropman, de wethouder voor de Kunstzaken, de heer W.Boussevain, en de hoofdcommissaris van politie de heer Versteeg hun volledige goedkeuring gehecht, terwijl ook van de zijde van het bestuur der „Onafhankelijken” geen bezwaren zijn gemaakt.. ‘  Raadslid Wijnkoop van de communistische partij stelt wel vragen over de verwijdering. De Telegraaf en De Tijd melden het.

De Telegraaf

Het Vaderland vraagt Meurs om commentaar. Hij zegt zich aan te sluiten bij het vluchtschrift dat de Onafhankelijken uit hebben laten gaan en verbaast zich dat Cees Maks,de nieuwe voorzitter van de Onafhankelijken, degene is geweest die aandacht op de werken heeft gevestigd en er daardoor voor heeft gezorgd dat ze verwijderd werden.

Er hangen meer politieke werken van Meurs op de tentoonstelling. Maar de andere mogen blijven hangen. De journalist van De Telegraaf maakt er een opmerking over:

Telegraaf over Tijdbeeld en andere werken Meurs

Na al deze problemen ging Meurs zich zelfstandiger van De Onafhankelijken opstellen. Af en toe exposeerde hij nog wel bij hen, maar met de interne aangelegenheden bemoeide hij zich niet meer. Een jaar later organiseerde hij zelf een tentoonstelling, in een privéhuis, waar Tijdbeeld ongemoeid kon hangen tussen meer werk van voornamelijk communistische kunstenaars. De geheime politie deed uitgebreid verslag van de tentoonstelling en bezoekers. Kunstenaars werden als een potentieel risico gezien in de stabiliteit van de staatsveiligheid.

In 1936 werd Tijdbeeld 1933/34 wederom van een tentoonstelling verwijderd Dit keer ging het om deanti-fascistische tentoonstelling D.O.O.D.(De Olympiade Onder Dictatuur).

Meurs vernietigde Tijdbeeld grotendeels toen de Duitsers Nederland binnenvielen. Alleen de kop van het slachtoffer bevindt zich nog in een privé collectie.

———————————————————————————————————————————————————————————————–

[1] B. I. Lewis, George Grosz. Art and Politics in the Weimar Republic, Madison, Milwaukee, and London 1971, The University of Wisconsin Press, pp. 229-230.

[2) In de krantenberichten uit die tijd wisselen de interpretaties van het schilderij. Van Meurs zelf heb ik hier geen uitsluitsel over gevonden. Voor Meurs maakte het misschien ook niet uit of het een jood/arbeider of politiek gevangene was. Allen waren slachtoffer.

[3] Zie hiervoor bijvoorbeeld Ceasar van Evedingen en zijn Diogenes zoek een mens (1652) en de Anatomische les van professor Nicolaes Tulp van Rembrandt (1632)en vele anderen.

[4]  Tent.cat. Georg Grosz, John Heartfield, and the Malik-Verlag, Boston, Massachusetts(Ars Libri) 1994, p.116 afb. 784, p. 102 afb. 708,p. 96 afb. 653, p. 91 afb. 610.

All photos on this site are not intended for any commercial purpose. I have tried to trace all the rules and rights of all images. As far as I know, these images can be used in this way. If you ar a copyright holder and would like a piece of your work removed or the creditline changed then please do not hesitate to contact me.

estherschreuderwebsite@gmail.com

Comments are closed.

%d bloggers like this: