• Een van de twee Afrikaanse Cobraleden: Jean-Michel Atlan

Bij de internationale Cobragroep hebben twee kunstenaars gezeten die uit Afrika afkomstig waren. Beiden kwamen in de jaren dertig naar Parijs om verder te studeren. Via het Parijse en Deense kunstenaarscircuit waren zij na WO II direct betrokken bij de eerste tentoonstellingen en samenkomsten (vaak conferenties genoemd)  van Cobra.. Een van hen was de Zuid-Afrikaanse kunstenaar Ernest Mancoba, waarover op deze site meer, de ander was de Algerijn Jean-Michel Atlan. In de collectie van het Ambassade hotel bevindt zich werk van hem. Daarom schreef ik onderstaand stuk voor het boek over hun collectie: Cobra aan de gracht (Samsara 2013).   Atlan Cobra boeken

Jean-Michel Atlan

Constantine (Algerije) 1913 – 1960 Parijs

Filosoof – kunstenaar – dichter; ook le magicien genoemd

‘Om Atlan te begrijpen, moet men weten dat hij Algerijn is.
Dit verklaart gedeeltelijk het spoor van zijn lijnen, zijn cactussen en zijn Saurier tanden.Europa heeft geen stempel op hem gezet. Hij is voornamelijk Afrikaans. Zijn kleuren (mat rood en oker) zijn die van beschilderde maskers …. Als een Afrikaanse kunstenaar beeldhouwt hij de ziel van het vuur en niet-vuur. Atlan schilderde een mix van mineralen, planten en dieren.’
Michel Ragon

Gertrude Stein, schrijfster en verzamelaarster:

Toen op een dag zag ik de schilderijen van Atlan. Ik werd getroffen door het feit dat hij niet schilderde wat zijn ogen hadden gezien. Hij had een abstracte opvatting, en als er iets concreet was dan was het er ingeslopen als een emotie, maar fundamenteel was het abstract als het schrijven van muziek en architectuur abstract zijn, en toch vergenoegde het het oog, niet zijn ogen, maar mijn oog.’

Jean-Michel Atlan:

Ik ben niet abstract uit het oogpunt van de sfeer en stemming van mijn werken, noch in termen van “uitvoering”. In vorm ben ik alleen geïnteresseerd als ze leeft (als ik erin slaag om haar te laten leven) en dan is het niet abstract: het leeft!

Leven
Jean-Michel Atlan werd in een joods gezin in het Algerijnse Constantine geboren. Zijn vader was een zeer gelovig aanhanger van de kabbalistiek. Doordat het gezin welgesteld was kreeg Jean-Michel de kans naar het Lyceum te gaan. In 1930 ging hij naar Parijs om verder te studeren aan de Sorbonne.Het werd filosofie.

Door de studie kwam hij in aanraking met trotskisme en antikolonialisme. Hij raakte er zo van onder de indruk dat hij afstudeerde op het marxisme. In 1939 werd hij filosofieleraar aan het lyceum van Laval, daarna aan het Lycée Condorcet in Parijs. Tijdens de bezetting, in 1940, werden alle joodse leraren van die school verwijderd, ook Atlan. Deze uitsluiting maakte grote indruk. Het gaf hem de aanzet om in 1941 te gaan schilderen.

Maar hij had ook een andere reden. Atlan: ‘Ik ging van poëzie over naar schilderkunst als een danseres die ontdekt dat de dans beter onthult, beter dan betoveringen.’ In zijn eerste werken verschenen fantasiefiguren die voortkwamen uit zijn interesse voor oosterse religies en Afrikaanse magie.

St Anne Paris

Vanwege zijn joodse komaf en zijn verzetsactiviteiten werd hij door de nazi’s gearresteerd. Hij verzette zich hevig, wat leidde tot de doodstraf. Om de executie te voorkomen deed hij zich voor als krankzinnig. Men geloofde het en hij werd opgesloten in het Hôpital Sainte-Anne in Parijs. Zijn verblijf daar bleek een zeer verrijkende ervaring voor Atlan: hij leerde er uit de normale wereld te treden. Hij zou de ervaringen die hij hier opdeed later overbrengen op zijn Cobracollega’s. Atlan begon meteen na de oorlog bekendheid te krijgen met zijn schilderijen.

matisse-henri-1869-1954-france-galerie-maeght-le-noir-est-un-2561852

In 1946 werd hij gevraagd mee te doen aan de eerste tentoonstelling in de Parijse galerie Maeght. De titel was van Matisse: Le noir est un couleur. Andere kunstenaars die exposeerden waren onder anderen Georges Braque, Henri Matisse en Georges Rouault, inmiddels internationale beroemdheden. Atlans naam was meteen gevestigd. In hetzelfde jaar stelde hij met dezelfde kunstenaars tentoon onder de titel Sur quatre murs en al snel volgden meer tentoonstellingen en opdrachten.

Atlan atelier met Cobra kunstenaar

Cobra meeting at Atlan’s place in Paris ca 195o. Left ot rihg: doucet, Constant, Dotremont, Mrs Atlan, Atlan, Corneille and Appel

Zijn huis en atelier, in de rue de la Grande Chaumière in Montparnasse, werd een zoete inval voor kunstenaars. Het was er druk want zijn warme persoonlijkheid, zijn kennis van de filosofie en zijn connecties waren voor veel van zijn kunstenaarsgasten van groot belang. Een van hen was Asger Jorn, die Atlan in 1946 bezocht en daarbij kennismaakte met de dichter en kunstliefhebber Édouard Jaguer en de schrijver Michel Ragon.

Atlan zou zich kort na de oprichting van Cobra bij de groep aansluiten. Ragon en Jaguer werden auteurs van enkele Cobra-uitgaven en schreven voor de magazines. Atlan was met werken op de grote Cobratentoonstellingen van 1949 in Amsterdam en 1951 in Luik vertegenwoordigd en zou aan meerdere andere tentoonstellingen meedoen. Mogelijk zorgden zijn contacten met de galerie Maeght dat ook daar een Cobratentoonstelling werd georganiseerd, in 1950. En werk van Atlan werd ook opgenomen in de door Ragon samengestelde tentoonstelling in Librairie 73 in Parijs (1951). Naast een groot aantal werken van Cobrakunstenaars waren er exemplaren van vele publicaties van Cobra en verwante bewegingen als Reflex en Host te zien.

Atlan ging daarnaast, zo typerend voor Cobra, samenwerken met de anderen uit de groep. In 1950 ging hij naar Brussel om in ‘Het Cobrahuis’ in de rue de Marais, samen met Dotremont, een serie ‘peintures-mots’ te maken. Ze kregen de titel Les Transformes.

Les Transformes 1

Na de intensieve Cobraperiode werd het een tijd stil rondom Atlan. Dit was min of meer een eigen keuze. Een paar jaar later zou hij dit herhalen. Aan enkele Japanse vrienden legde hij uit: ‘Het is mijn lot om de openbare weg te verlaten, want als de sprinkhanen aankomen is het beter om je tent elders te plaatsen. Mode en schilderkunst doen veel meer schade dan de sprinkhanen.’ (Brief aan Japanse vrienden, november1959). In 1956 was zijn werk nog te zien geweest in een grote tentoonstelling in galerie Bing.

In 1960 overleed Atlan, 47 jaar oud, aan kanker. Door deze vroege dood is hij de enige kunstenaar die niet uitgebreid is geïnterviewd over de Cobraperiode. Zijn werk is opgenomen in de collecties van grote internationale musea als MoMA in New York en Centre Pompidou in Parijs.

Derrida Atlan   Ragon Atlan

Werk
Aan de collectie van het Ambassade Hotel is recent een litho van Atlan toegevoegd. In het werk komen alle elementen naar voren waarmee Atlan bekend is geworden. De plantachtige vormen zijn omkaderd door dikke zwarte kronkelende lijnen. Ze lijken te dansen. Atlan: ‘Als een danser beschik ik vrij over mijn oppervlak.’

jean Michel Atlan collectie Ambassade Hotel

jean Michel Atlan collectie Ambassade Hotel Amsterdam

All photos on this site are not intended for any commercial purpose. I have tried to trace all the rules and rights of all images. As far as I know, these images can be used in this way. If you ar a copyright holder and would like a piece of your work removed or the creditline changed then please do not hesitate to contact me.

For more information  estherschreuderwebsite@gmail.com  
See for further information on Atlan F.I. :

http://www.espritsnomades.com/artsplastiques/atlan/atlan.html

Ons Erfdeel. Jaargang 18. Stichting Ons Erfdeel, Rekkem / Raamsdonk-Dorp 1975

‘Les juifs du lycée Condorcet dans la tourmente (The Jews of Lycée Condorcet in the Storm)’ Pierre Albertini: Vingtième Siècle. Revue d’histoire, No. 92 (Oct. – Dec., 2006), pp. 81-100

Alechinsky, Peintures et écrits, Lens Fine Art Anvers 1977

Atlan, Premieres periods 1940/1954 Musée des beaux arts De Nantes 1986

Michel Ragon, Atlan, Bibliotheque Cobra. 1950

Atlan Catalogue raisonne de l’oeuvre complet 1996

 

Comments are closed.

%d bloggers like this: