• Is dit Lou Lichtveld / Albert Helman?

Johan Dijkstra, Portret van een manJohan Dijkstra 1896 –1978
Negerportret / Portret van een jonge man 1926
Wasverf op doek, 52 x 52 cm
Collectie Groninger Museum, Groningen, 1957.192

Op dit moment is bovenstaand schilderij te zien op de tentoonstelling Zwart & Wit in het Tropenmuseum van Amsterdam. In 2008 hing het ook op de tentoonstelling Black is beautiful, Rubens tot Dumas. Het is een mooi en intrigerend werk. Ook omdat onzeker blijft wie de geportretteerde is. Is het inderdaad de schrijver Albert Helman?

De tekst uit de Black is beautiful catalogus:

Een groen gezicht, een blauw paard en een rode lucht zijn sinds Vincent van Gogh en Paul Gauguin  tot de beeldtaal van de westerse kunstenaars gaan horen. Op dit werk van Johan Dijkstra heeft de geportretteerde man een groen gezicht, zijn haar is blauw. Hij loopt bovendien in een landschap met uitgerekte oranje bomen en een roze figuur. Dit kleurgebruik laat goed te zien hoe Dijkstra, door toedoen van zijn vriend Jan Wiegers (1893 –1959), onder de indruk was geraakt van de Duitse Die Brücke-kunstenaar Ernst Ludwig Kirchner.

Ernst Ludwig Kirchner douple-self-portrait

Ernst Ludwig Kirchner douple-self-portrait 1914 Staatliche Museen zu Berlin

Het schilderij stond in De Groene Amsterdammer van 24 januari 1931 afgedrukt, met de titel Portret van een jonge man. Wanneer het Negerportret is genoemd, is niet duidelijk, maar inderdaad lijkt de man op het schilderij van Afrikaanse afkomst.

Wie hij is staat nergens vermeld.

Mogelijk was het iemand uit de omgeving van De Ploeg. Het was onder de kunstenaars van De Ploeg, de kunstenaarsgroep waartoe Dijkstra behoorde, althans gebruikelijk elkaar en nabije vrienden te portretteren.

Zuid Zuid West

De man op het schilderij heeft bijvoorbeeld een gelijkenis met de schrijver Lou Lichtveld (1903 –1996), die onder de naam Albert Helman dat jaar zijn eerste roman Zuid- Zuid-West, over Suriname, publiceerde en bevriend was met de dichter Hendrik Marsman (1899 –1940). Die laatste was weer verbonden met De Ploeg als literair expressionist.

Marsman en Lichtveld

Lichtveld en Marsman Letterkundig Museum

AlbertHelman jongb

Lou Lichtveld / Albert Helman http://michelconci.blogspot.nl/

De kans is vrij groot dat Dijkstra Lichtveld heeft ontmoet, maar of hij hier werkelijk is afgebeeld blijft de vraag. De Surinamer Lichtveld had weliswaar op het eerste gezicht nauwelijks Afrikaanse trekken –  hij was van indiaanse afkomst – maar noemde zichzelf als het hem uitkwam een neger.

Dijkstra kan zichzelf de vrijheid hebben gegeven dit  in het portret te verwerken; een precieze gelijkenis was geen doel bij de expressionisten.

Tijdgenoot  Valentijn van Uyvanck (1896 –1950) schreef in Palet over portretteren:

‘De portrettist bewandelt, om het weinig literair uit te drukken, het grensgebied tusschen de letterkunde en de schilderkunst. […] Er zijn dus voor een portrettist twee te vervullen eischen: de psychologische en de schilderkunstige uitbeelding van den mensch.’

Met zowel het psychologische als het schilderkunstige van een portret namen de expressionistische kunstenaars, waar Dijkstra bij hoorde, alle vrijheid.

Esther Schreuder in cat : Black is beautiful, Rubens tot Dumas (2008)

All photos on this site are not intended for any commercial purpose. I have tried to trace all the rules and rights of all images. As far as I know, these images can be used in this way. If you ar a copyright holder and would like a piece of your work removed or the creditline changed then please do not hesitate to contact me.

contact: estherschreuderwebsite@gmail.com

Research has been made possible thanks to a contribution of de Mondriaan foundation, AFK and VSB fonds.

reacties:

Dag Esther,

…….

Ik las net je post over schilderij Johan Dijkstra, met mogelijk portret van Albert Helman.
Ik heb in de boekenkast staan:
Helman, Albert. Wederkerige portretten, een alternatieve biografie. Zutphen, Terra 1985.
Ken je deze uitgave?
Hierin beschrijft L.L. alias A.H. ca 20 portretten die van hem geschilderd zijn door verschillende kunstenaars/tekenaars, daar is echter geen werk van Johan Dijkstra bij genoemd.
In verband met je onderzoek naar “portretten” van gekleurde en zwarte personen in Nederlands kunstbezit nog het volgende.
Mogelijk allang bij jou bekend.
Er bevindt zich een portret met een neef van mijn (Afro-Joodse-Indiaanse) overgrootvader in Dordrecht. Het gaat om het portret van dr H.G. Samson door Jan Veth in het Dordrechts museum. Deze neef en zijn broer verkeerden in de tachtigers kringen. De beide broers en hun Surinaamse familie figureren (met andere namen) in het boek Verloren Savanne van Lisette Lewin.
Marie-Claire Fakkel

…………………………………………………………………………………………………………

Hoi Esther,

Fantastisch dat je in je blog aandacht vraagt voor onze grote Albert Helman, Lou Lichtveld. Velen net als ik hebben op de middelbare school in Suriname kennis mogen nemen van één of meer werken van deze gezichtsbepalende Surinaamse schrijver. In mijn perceptie en leunend op divers en voortschrijdend inzicht over Volkeren, lijkt mij enige nuancering op zijn plaats over de gekozen termen in het Nederlands en het Engels rond zijn afkomst in je blog. Geen halszaak, wel voldoende storend om daar kort bij stil te staan.
Ten eerste schrijf je in het Nederlandse stuk over zijn ‘Indiaanse’ afkomst: “De Surinamer Lichtveld had weliswaar op het eerste gezicht nauwelijks Afrikaanse trekken –  hij was van indiaanse afkomst – maar noemde zichzelf als het hem uitkwam een neger.” Ontegenzeggelijk wordt het woord Indiaan in de internationale volksmond nog steeds volop gebruikt. Echter, met de rehabilitatie van de rechten van de Arowakken, de Caraïben, de Trio, de Wajana, de Akoerio en hun afstammelingen, als zijnde de 5 stammen met de meest autochtone bewoners van het land, heeft in het formelere verkeer de naamgeving ‘Inheemsen’ zijn intrede gedaan, analoog aan Indigenous People conform de VN Volkeren Conventies, met de bedoeling dat de volksmond dit na verloop van tijd ook zal overnemen. Het is geen absolute waarheid, meer een kwestie van herwonnen respect aan hen die het toekomt. Voor mij althans.
 
Ten tweede schrijf je in het Engelse stuk ‘Indian’, waar je het Nederlandse woord ‘Indiaan’ bedoeld: “Lichtveld, who came from Surinam, did not appear to have African features at first glance – he was of Indian origin – but called himself a negro when it suited him.” Ook hier kan ik mij een ontegenzeggelijk verwarring bij sommigen indenken, onbewust tot je het bespreekbaar maakt. Zonder uit te weiden over de Engelse termen Indian, American Indian, Native American en Indigenous People versus de Nederlandse termen Indiaas, Indiaan én Inheemsen, zou dit lijstje bijna als vanzelf de pijn bloot leggen: Indiaas/Indian heeft een relatie met India, de rest met Inheemsen uit de Amerika’s, de Indiaan uit de volksmond. Feitelijk was Columbus op zoek naar India, kwam in de Amerika’s terecht, dacht dat ie zijn doel bereikt had en noemde de mensen daar Indians, maar refereerde eigenlijk aan een ander volk, de inwoners van India. Dát zijn niet onze Inheemsen uit de Amerika’s. Ook hier geldt voor mij geen absolute waarheid, slechts een mogelijk verduidelijkende aanreiking ten gunste van hen die het respect van een eigen (volkeren)naam – intussen na heel lang – verdienen en herwonnen hebben.
Dus ook jegens ‘onze’ Albert, of liever jegens zijn ware Lichtveld, zou het – voor mij – van zeer groot respect getuigen jegens de Inheemsen en hemzelf, om aan hem te refereren als zijnde deels ‘van Inheemse afkomst’ in het Nederlands en ‘Indigenous origin’ of ‘Native American origin’ in het Engels. Vanzelfsprekend alleen indien en waar nodig om überhaupt naar iemands afkomst te verwijzen, in dit blog mijns inziens alleszins terecht en nodig.
Voor ons allen een proces van leren en hernieuwd respect voor hen die ons voorgingen, de autochtone bewoners van Suriname en de rest van de America’s. Ik weet als geen ander dat leren tijd kost, mits we dat ook toestaan. Vandaar ook geen halszaak, wel voldoende waardig om notie van te nemen. Nogmaals dank voor je blog!

Met hartelijke groet,
Rafi Wazir

Comments are closed.

%d bloggers like this: