• De zwarte koning in manuscripten

Koningen op reis naar kindje

Koninklijke Bibliotheek Den Haag Hours of the Virgin: Sext
The three Magi meet at the crossroads on their journey to Jerusalem

In de Nederlanden zijn vooral in miniaturen, illuminaties en verluchtingen van de late middeleeuwen – de gotische periode – en de vroege renaissance de eerste zwarte personages te zien. Na circa 1300 ontwikkelde zich in de Nederlanden, in navolging van wat in de rest van Europa gebeurde, een scala aan ‘rollen’ voor zwart. Ten eerste de figuren in de familie- en gebiedswapens.

Gelre gebiedswapens

Wapens uit o.a. Beieren, .Oostenrijk, Brabant Vlaanderen, Holland en meer in het Wapenboek van Gelre 1370-1395

Gelre_Folio_62r


Armorial of Gelre Wapens van Sardinië en Corsica die verwant zijn met het wapen van Aragon

Ten tweede waren er Bijbelse figuren zoals de Zwarte Koning uit de Aanbidding en de koningin van Sheba, ten derde de Moren waartegen gevochten moest worden, ten vierde waren er vanaf de vijftiende eeuw zwarte mensen te zien in het dagelijks leven. En ten vijfde konden duivelse figuren en Madonna’s een zwarte kleur krijgen.

Manuscripten zijn voor het grote publiek over het algemeen zeer ontoegankelijk en worden slechts zelden getoond vanwege hun kwetsbaarheid. Maar gelukkig komen steeds meer manuscripten online beschikbaar. En zo ook de vele afbeeldingen van onder andere zwarte koningen.

In de wapenboeken Armorial de Bellenville (ca. 1378) en Armorial de Gelre 1370 –1414 (zie hierboven), zijn zeer fantasievolle familie- en gebiedswapens weergegeven waarop ook de Drie Koningen regelmatig een rol hebben. Een van hen wordt dan al als zwart weergegeven.

Hieronder volgen nog enkele andere voorbeelden.

Koning aanbidding 1

Anoniem Aanbidding van de Koningen ca. 1450 Illuminatie in getijdenboek, Zuidelijke Nederlanden (Turnhout?) Den Haag, Koninklijke Bibliotheek, 76 F 27, fol. 66v

Bovenstaande miniatuur met randversiering lijkt wat bladvulling en compositie betreft enigszins op onderstaande, maar dan spiegelbeeldig.

Koning aanbidding 2

Meesters van het Bezborodko-getijdenboek Aanbidding van de Koningen ca. 1490
Den Haag, Koninklijke Bibliotheek, 135 E 45, fol. 27r

Op de eerste miniatuur is het  gezelschap iets groter, want ook Jozef is aanwezig in de stal. De Zwarte Koning wordt begroet door de middelste Koning. Een scene die op meer miniaturen en  schilderijen voorkomt: Twee Koningen die met elkaar in gesprek zijn of in begroeting.

Drie koningen interactie KB

Collection Koninklijke Bibliotheek Den Haag

De Zwarte Koning, op de eerste miniatuur, heeft in tegenstelling tot de Koning op de tweede miniatuur geen oosters hoofddeksel op maar een ‘gewone’ Europese kroon. Alleen zijn kleur verraadt dat hij van ver komt. Opvallend is dat bij deze Koning de bruine kleur van zijn gezicht is doorgetrokken naar zijn benen, waardoor het lijkt alsof hij blote benen heeft. Aan zijn voeten heeft hij elegante puntschoenen en zijn kleding is rood, zoals koningen past.

In verschillende religieuze teksten over de Aanbidding wordt de Ethiopische Koning beschreven met rode kleding.

Koning in rode kleding

Koninklijke bibliotheek Den Haag

Zwarte Koningen werden rond deze tijd steeds populairder in de beeldende kunst. Kunsthistoricus Paul Kaplan schrijft dit toe aan het historische gegeven dat de contacten tussen Europa en Ethiopië in deze tijd steeds intensiever werden, in het gezamenlijke gevecht tegen de moslims. In 1427 kwamen bijvoorbeeld de ambassadeurs van koning Yeshak uit Ethiopië in Valencia aan voor besprekingen met Alfonso I van Aragon, de latere koning Alfonso I van Napels.

In 1450, ongeveer gelijktijdig met het ontstaan van deze miniatuur, werden de contacten hernieuwd door Yeshaks opvolger Zara Yakob. Hij zond ambassadeurs naar Griekenland, Rome, Aragon en Portugal. Koning Alfonso stuurde soms een Ethiopische ambassadeur door naar de Zuidelijke Nederlanden.

Deze getijdenboeken zijn een van de vele bewijzen dat de Zwarte Koning een prominente plaats in de beeldcultuur van de Nederlanden begon in te nemen.

Maar zwarte koningen zijn niet altijd bruin of zwart, ze kunnen ook blauw zijn.

Aanbidding Koning 3

Anoniem

Aanbidding van de Koningen 1490 –1500 Perkament, 253 folio’s, 7 x 5,2 cm Illuminatie in getijdenboek (Latijn), Zuidelijke Nederlanden (Gent?) Den Haag, Koninklijke Bibliotheek, 133 D 18, fol. 93v

Ongeveer zeven bij vijf centimeter meet dit kleine getijdenboekje met 253 folio’s.  De randdecoraties zijn in de zogenaamde Brugs-Gentse stijl. Naast het kleine formaat valt op dat de hier afgebeelde Ethiopische Koning niet bruin of zwart is, maar blauw.

Deze kleur komt in meerdere manuscripten terug bij ‘Afrikanen”. Zo is bijvoorbeeld een prachtige elegante blauwe Koning te zien in het Vlaamse getijdenboek van circa 1480 –1489 uit de Pierpont Morgan Library in New York (MS M. 234 fol 083v). En schilderde de miniaturist van de Bijbel van Evert van Soudenbalch omstreeks 1465 te Utrecht een blauwe Ethiopische Kamerling in een afbeelding van de Doop van de Kamerling (Wenen, Österreichische Nationalbibliothek).

Niet alle donkere personages hebben dit laatste manuscript een blauwe kleur gekregen. De donkere Bruid uit het oudtestamentische boek Hooglied, die Koning Salomo kust, krijgt van de miniaturist geen blauwe maar een bruine huidskleur.

Het blauw lijkt dus een bewuste keuze van de kunstenaar.

Mogelijk hebben de verzen in het zeer populaire gedicht Cursor Mundi bijgedragen aan het verschijnen van blauwe Koningen en blauwe Kamerlingen in de beeldende kunst.

In het vroeg-veertiende-eeuwse gedicht  is het verhaal opgeschreven van de bekering van vier Saracenen die zo ‘zwart en blauw zijn als lood door Koning  David ’.

Na bekering worden ze wit.

Zwarte koning beeld

From the Black is beautiful, Rubens to Dumas catalogue (2008)

All photos on this site are not intended for any commercial purpose. I have tried to trace all the rules and rights of all images. As far as I know, these images can be used in this way. If you ar a copyright holder and would like a piece of your work removed or the creditline changed then please do not hesitate to contact me.

 

For more information  estherschreuderwebsite@gmail.com  

Comments are closed.

%d bloggers like this: