• Kunst en politiek 1933-1934: De Onafhankelijken en het Stedelijk Museum (1)

In 1933-1934 werden uit het Stedelijk Museum van Amsterdam kunstwerken verwijderd

Wat vooraf ging:

De jaren dertig begonnen roerig: er was een economische crisis die de kunstenaars hard trof en in Duitsland kregen de fascisten steeds meer macht. In Nederland werd de geheime politie actiever. Ze kregen de opdracht mogelijke aanleidingen tot onrust en oproer in kaart te brengen. Velen werden vastgelegd in geheime politiedossiers. Ook kunstenaars. Door deze geheime politieverslagen zijn sommige gebeurtenissen nu vrij goed te reproduceren.

Een mooi voorbeeld is de rel rondom het verwijderen van de politieke en seksueel aanstootgevende werken in het SMA (Stedelijk Museum Amsterdam).

Naar het zich laat aanzien was het de voorzitter van kunstenaarsvereniging  De Onafhankelijken Harmen Meurs die voorstelde om de in 1932 verboden kunstwerken op de Grosse Berliner Kunstausstellung in Duitsland bij De Onafhankelijken tentoonstelling in het SMA te exposeren.

Op 18 Februari 1933 werd de tentoonstelling met de in Duitsland verboden werken geopend.

Horst Strempel Selig sind die geistige Armen

Anderhalf uur voor de opening maakte directeur Baard van het Stedelijk bezwaar tegen twee schilderijen: een erotisch werk Namiddag van J.H. Moesman en Selig sind die geistig Armen van de Duitse communistische schilder Horst Strempel. Baard wilde dat de werken verwijderd werden. Volgens de communistische krant De Tribune was het bezwaar en de daarop volgende verwijdering van de werken een voorbeeld van “Roomse censuur” dat wil zeggen: een voorbeeld van ‘grof cultuur fascisme’ van een katholieke museumdirecteur.

Moesman Namiddag url

De Onafhankelijken besloten hun tentoonstelling helemaal te sluiten tot ongenoegen van het SMA en wethouder Boekman. Ze werd naar een andere plek, de JW Brouwerstraat 3, verplaatst. De lege zalen werden door het SMA snel opgevuld met werken van de net overleden schilder Marius Bauer.

De commotie was hiermee niet over : er kwam een oproep door de Socialistische Kunstenaars Kring, het Arbeiders Schrijvers Collectief ‘Links Richten’, de Vereeniging van Vrienden der Sovjet-Unie en de Proletarische Vrijdenkersclub voor openbare vergadering. Het communistische dagblad De Tribune en andere bladen kondigden de bijeenkomst in Bellevue aan de Marnixstraat  aan. Hieronder twee voorbeelden uit De Tribune.

De oproepen hadden succes, er bleken ongeveer 350  mensen op af te zijn gekomen. De geheime inlichtingendienst deed verslag. Dankzij dit verslag weten we nu vrij exact wat er zich heeft afgespeeld. 

Max Booleman (gestorven in concentratiekamp Neuengamme 1942 ) url Joods Museum (monumentensite)

In het geheime rapport (nu in Stadsarchief van Amsterdam) is bijvoorbeeld te lezen hoe Max Booleman  de vergadering opent en hoe Harmen Meurs daarna het verloop van de gebeurtenissen weergeeft, Daarbij hekelt hij de autoriteiten, waaronder wethouder Emanuel Boekman, omdat die zich achter elkaar verscholen.

Na Meurs spreekt Jef Last. Last verwijt de kunstenaars dat zij zich op een te hoog platvorm hebben begeven en zo vervreemd zijn van de arbeidersklasse. ‘In deze kapitalistische maatschappij heeft kunst geen waarde, wanneer daaraan niet kan worden verdiend’ schrijft de geheim agent op.

De volgende spreker is David Wijnkoop, lid van de tweede kamer en franctievoorzitter van de CHP in de gemeenteraad van Amsterdam.

David Wijnkoop url

Wijnkoop bespreekt de gang van zaken in de gemeenteraad, de lafheid van de SDAP wethouder Boekman, volgens hem, en hij besluit met dat de communistische partij de enige partij is “die aan de arbeiderklasse den weg wijst naar de overwinning’. Na Wijnkoop komt de journalist Lodwijk Lopes Cardozo het spreekgestoelte op.

Niet Lodewijk maar broer Ben Lopes Cardozo. Lodewijk werd (vermoord in concentratiekamp Auschwitz 1944 url Joods Historisch Museum monumentensite)

Volgens informatie die mij werd toegestuurd blijkt dit niet Lodewijk maar zijn broer Ben te zijn (met dan aan Bart de Cort)

Cardozo uit kritiek op de houding van de USSR ten opzichte van Duitsland. Rusland plaatste grote orders in het land en steunt daarmee Hitler volgens de spreker. Hij wordt naar aanleiding van deze uitspraken, door het publiek uitgefloten en bijna van het podium getrokken.

Tot slot krijgt Coenraad du Bruin het woord (vermoord in vernietigingskamp Sobibor 1943). Hij blijkt teleurgesteld te zijn in de revolutionaire kunstenaars, daar had hij meer van verwacht. Meurs ontkent hierop dat de Onafhankelijken een revolutionaire organisatie is.

De vergadering wordt kort hierop besloten door Wijnkoop die aan het eind Cardozo beschuldigt van provocatie en hem vergelijkt met Marius van de Lubbe (de man die de Rijksdag in brand stak in Berlijn ES).

De in de oproepen genoemde dichter Martien Beversluis sprak volgens het politierapport niet. De dichter zou zich begin jaren veertig aansluiten bij de N.S.B en de S.S.

Martien Beversluis url schrijversinfo

Een jaar later werd het werk van Harmen Meurs bij De Onafhankelijke verwijderd door de nieuwe voorzitter van de Onafhankelijken: Kees Maks.

De Tribune:

1934 SMA Tribune Meurs

Zie voor Meurs o.a. >kunstenaar in vrije jaren twintig en politieke jaren dertig< en >archieven< 

Zie voor meer over de crisis in de jaren dertig ook >Kunst en crisis 1933 <

Comments are closed.

%d bloggers like this: