• Koningen met cadeautjes

Adoration_magi_Museo Pio_Christiano

Adoration of the Magi. Panel from a Roman sarcophagus, 4th century CE. From the cemetary of St. Agnes in Rome. Museo Pio Christiano

De twee meest uitgebeelde scènes uit de Bijbel staan in de evangeliën van Mattheüs en Lucas, in het Nieuwe Testament. Het zijn De Geboorte van Jezus (Mattheüs 1:18-25 en Lucas 2: 1-7) en De Aanbidding van de Wijzen (Mattheüs 2:1-12).

In de Bijbel is alleen sprake van Wijzen die goud, wierook en mirre cadeau geven. In de literatuur en beeldende kunst veranderden de Wijzen in Drie Koningen. Een van hen werd afgebeeld als een Afrikaan of een Arabier (de Moorse koning).

De komst van de wereldlijke vorsten die het kind Jezus geschenken brachten, werd gezien als de erkenning van Jezus’ opdracht in de wereld. Het Nieuwe Verbond werd gesloten tussen de mens geworden Gods zoon Christus en alle andere volken en individuele mensen.’

Afhankelijk van de opdrachtgever of de markt die de kunstenaar dacht te bedienen kon werd de betekenis die koningen op kunstwerken. Ze kunnen bijvoorbeeld werelddelen of leeftijden vertegenwoordigen, maar ook ambassadeurs van de vrede, of rijkdom uit verre vreemde landen en handel met die verre vreemde landen.

Hieronder twee voorbeelden uit de cat. Black is beautiful, Rubens tot Dumas 2008

Nijmeegse school Koning Balthasar ca. 1483 Olieverf op paneel, 40 x 24 cm Collectie Historisch Museum Arnhem, in langdurig bruikleen van het Rijksmuseum

Deze Zwarte Koning wordt door het Rijksmuseum Balthasar genoemd, anderen noemen hem Caspar of zelfs Melchior. Het is een van de vroegste Afrikaanse Koningen op paneel uit Nederland en meteen ook een bijzondere.

Het paneeltje is waarschijnlijk een fragment uit een grotere Aanbidding van de Koningen. Het Rijksmuseum bezit een fragment dat hier vermoedelijk bij hoort, met daarop een van de andere twee Koningen. Wie de maker is, is onbekend, maar hij heeft nauwe verwantschap met de Meester van het Bartholomeus-altaarstuk uit Keulen 1475 –1480.

Zie http://www.getty.edu/art/gettyguide/artObjectDetails?artobj=1091&handle=li

De afgebeelde Afrikaanse Koning staat in een vroeg renaissancistisch landschap. Achter hem is de weg te zien waarlangs hij is gekomen. Bij hem knielt een volwassen bediende die hem het cadeau aanreikt in een runderhoorn op een gelobde, vermoedelijk gouden standvoet.

Dit type voorwerp kwam in de late middeleeuwen als pronkzilver voor in de kamers van de gilden, rederijkers, stadsbesturen en hoven. In deze hoorn zit waarschijnlijk mirre.

De kunstenaar heeft veel aandacht besteed aan deze twee heren en hun elegante interactie, die iets van een dans heeft. De bediende heeft een gouden sieraad in zijn oor. Rond zijn oosterse hoed is een band gebonden. De Koning heeft geen oorsieraad, wat ongewoon is voor Zwarte Koningen. Hij draagt wel een combinatie van een Hongaars hoofddeksel (ook wel cuman genaamd) met een kroon en eenvoudige westerse kleding: een tuniek en puntschoenen. De kleding van de Koning is opvallend bescheiden, de sleep van zijn mantel ontbreekt en de lengte van het schoeisel is beperkt in vergelijking met Koningen op andere voorstellingen.

Die bescheidenheid zou erop kunnen duiden dat het werk is gemaakt voor een sober ingestelde kloosterorde.

Het schilderij te vergelijken met miniaturen uit dezelfde tijd van kunstenaars als Loyset Liedet 1420 –1479.

Liedet_The-Marriage-of-Renaud-of-Montauban-and-Clarisse Wiki pedia

Liedet_The-Marriage-of-Renaud-of-Montauban-and-Clarisse Wiki pedia

In die miniaturen zijn dezelfde eenvoud en eigentijdse kleding terug te vinden. Tijdgenoten zoals Hans Memling (ca. 1433 –1494) en Hieronymus Bosch (ca 1450 –1516), die ook met olieverf op paneel werkten, dosten hun Koningen echter juist uit in rijke en fantasievolle kleding.

adoration-of-the-magi-central-panel-of-the-triptych-of-the-adoration-of-the-magi-1472

Memling adoration-of-the-magi 1472

Jeroen Bosch Adoration of the Magi

Jeroen Bosch Adoration of the Magi ca 1510

Voorbeeld  2 meer dan 100 jaar later  

Maarten de Vos Adoration installation foto Esther Schreuder (c)

Maarten de Vos Adoration Musee des Beaux Arts Valenciennes installation Nieuwe Kerk 2008 Photo Esther Schreuder (c)

Op dit imposante schilderij van Maarten de Vos staat de Zwarte Koning vooraan in beeld. Door het donkere groen glimmende kuras dat hij aan heeft lijkt hij bijna naakt te zijn. Wat betreft vitaliteit en kracht wint hij het van de twee andere Koningen. Hij draagt de kleding van krachtige mannen, een Romeins keizerstenue.

Een zwarte man afgebeeld als Romeinse keizer is geen zeldzaamheid in de Europese en Nederlandse kunst . Zwarte mannen zijn bijvoorbeeld op meerdere cameeën uit de zestiende eeuw terug te vinden in die gedaante. De Engelse koningin Elizabeth I gaf haar geliefde Francis Drake een juweel cadeau (ca. 1586 –1588) waarop een zwarte Romeinse keizer en een blanke vrouw staan. Karen C.C. Dalton argumenteert dat het concept van de zwarte keizer gerelateerd is aan alchemie en staat voor Saturnus.

Drake Jewel coll. V & A London

Drake Jewel coll. V & A London

Professor Elizabeth McGrath vermoedt echter dat de zwarte keizers staan voor standvastigheid en onveranderlijkheid. Elizabeth I had het motto: ‘Altijd dezelfde’. En in The Masque of Blacknesse (1605) wordt zwart de meest zekere en onveranderlijke kleur genoemd. Deze lading van standvastigheid kan ook in het schilderij van De Vos een rol spelen. Toen het werk werd gemaakt, waren de tijden religieus en politiek uitgesproken onzeker. De katholieken begonnen na de Beeldenstorm hun altaren weer te decoreren, onder meer met schilderijen van de Drie Koningen. Het is niet ondenkbaar dat ze daarbij toespeelden op de standvastigheid van hun geloof, waarbij de Zwarte Koning het onveranderlijke symboliseerde.

Een interessant detail is het cadeau dat de Zwarte Koning in zijn hand heeft.

Het object lijkt een nautilusschelp, maar is de nog veel zeldzamere turboschelp oftewel Turbo Marmoratus. Die is eveneens spiraalvormig, maar minder regelmatig van vorm, en heeft een dikkere schaal. Hij was vooral populair vanwege de grote hoeveelheid parelmoer die hij bevatte. De schelp wordt op zijn zijde met de spiraalvormige top in het zicht gemonteerd nadat het glimmende parelmoer zichtbaar is gemaakt.

Truboschelp te zien in het Amsterdam Museum

Turboschelp te zien in het Amsterdam Museum Gouden Eeuw Zaal DNA

Dit type pronkbeker deed zijn intrede in omstreeks 1590 en is waarschijnlijk van Antwerps ontwerp. Op een prent van Johannes de Sadeler naar De Vos uit 1585 met hetzelfde onderwerp is nog duidelijker te zien dat de Ethiopische Koning een turboschelp vasthoudt.

Johann Sadeler I 1585 Rijksmuseum Amsterdam detail

De Drie Koningen zijn niet alleen gekomen.

Direct om hen heen staan twaalf mensen en in de verte komt nog een zwaar beladen en bewapende karavaan met kamelen en olifanten aan. Dit werk is een van die vele typisch Antwerpse Aanbiddingen waarop te zien is hoe van heinde en verre de duurste producten worden aangesleept. Alles glimt, blinkt en schittert, niet in het minst de Zwarte Koning.

Maarten de Vos was rond 1599 een van de belangrijke Vlaamse schilders en prentontwerpers. Hij kreeg veel opdrachten, zo ook uit de stad Valenciennes, die tot 1680 bij de protestantse Nederlanden zou horen. Het schilderij werd besteld door de katholieke parochianen van de Onze Lieve Vrouw van de Weg-kerk (Notre-Dame de la Chaussee) in Valenciennes als nieuwe versiering van het hoogaltaar. E.S.

In de catalogus Black is beautiful, Rubens tot Dumas veel meer besprekingen van werken waarop koningen staan. Daarin ook literatuur en voetnoten.

English > here< 

Met dank aan Errol van de Werdt die mij wees op en verder hielp met Turbo Marmoratus

en professor Elizabeth McGrath die in de catalogus Black is Beautiful onder andere meer schreef over de Masque of Blacknesse  

Drie koningen feest Jan Steen

Driekoningen feest Jan Steen

Een oude traditie was om in de rol van de koningen te kruipen en met een ster langs de deuren te gaan. In landen als Spanje komen de koningen nog steeds van verre en brachten cadeautjes voor de kinderen mee.

Voor meer informatie aarzel niet om contact met mij op te nemen. estherschreuderwebsite@gmail.com

Comments are closed.

%d bloggers like this: