Caraibische danseressen door Isaac Israëls ca 1900

rtret van een van de danseressen,  Isaac Israels, coll Gemeentemuseum Den Haag
Portret van een van de danseressen, Isaac Israels, coll Gemeentemuseum Den Haag foto Clair Hart de Ruyter

Op de tentoonstelling Black is beautiful. Rubens tot Dumas en in de bijhorende catalogus waren waren drie werken uit een prachtige serie schetsen van Isaac Israëls te zien.

Hierbij meer uit de collectie van het Haags Gemeentemuseum (in andere collecties zoals die van het Rijksmuseum zijn vergelijkbare series van deze kunstenaar terug te vinden).

Danseressen Isaac Israels Gemeentemuseum Den Haag
Isaac Israëls, coll Gemeentemuseum Den Haag foto Clair Hart de Ruyter

Aan het einde van de negentiende eeuw werden dansende vrouwen in het werk van de Nederlandse impressionisten als Isaac Israëls en George Hendrik Breitner een groter thema. Kunstenaars benadrukten in hun werken vooral de primitieve instincten die de vrouwen, volgens hen, losmaakten.

Isaac Israels

Ook schrijvers raakten geïnspireerd door dansende vrouwen. Frederik van Eeden schreef in 1905 over het optreden van de toen wereldberoemde Amerikaanse blotevoetendanseres Isadora Duncan:

‘Dat ik dat nog mag beleven, dat iemand voor mij doet, wat ik altijd wenschte, maar sints lang niet meer verwachtte te zullen zien […] Hoeveel duizend schoone en bevallige vrouwen leven er, die al deze heerlijke beweegkunst in zich hebben, maar ze laten versmoren en versterven, en de aarde verlaten zonder eenmaal geweten te hebben hoe schoon en gelukkig de dans kan zijn.’

Zo’n uitspraak lijkt ook Israëls op het lijf geschreven te zijn. In zijn oeuvre komen vele ‘schoone en bevallige vrouwen’ voor die ‘hun heerlijke beweegkunst’ laten zien.

Waar de meeste kunstenaars zich beperkten tot blanke danseressen ging Israëls ook zwarte vrouwen schilderen en schetsen tijdens hun optredens in Nederland en Frankrijk.

Danseressen Isaac Israels coll Gemeentemuseum Den Haag Danseres Isaac Israels coll Gemeentemuseum Den Haag

In het Gemeentemuseum Den Haag zijn verschillende schetsboeken bewaard gebleven waarin zwarte danseressen uit waarschijnlijk Martinique te zien zijn. Ook is er een schetsboek met Ashantidansers, maar daarover later in een andere post meer.

Danseressen Isaac Israëls coll gemeente museum Den Haag
Isaac Israëls, coll Gemeentemuseum Den Haag foto Clair Hart de Ruyter
Danseressen Isaac Israels coll Gemeentemuseum Den Haag
Portret van een van de danseressen, Isaac Israëls, coll Gemeentemuseum Den Haag foto Clair Hart de Ruyter

In de schetsboeken is afwisselend met aquarel en potlood gewerkt. Op bovenstaande eerste snelle schets gaf Israëls met een paar strepen een rake impressies van drie danseressen. Twee van de vrouwen dansen, één zit op een stoel. Het lijkt er sterk op dat Israëls gewoon in het publiek zat en de show vast legde.

Hun hoofddoek en kleding wijzen in de richting van Martinique, ook nu nog een Frans Eiland in de Cariben. De hoofddoek van Martinique heeft meestal drie punten (de M van Martinique) omhoog. Daarbij zijn te herkennen: de schouderdoek, het witte katoenen bovenhemd met pofmouwtjes (chemise décolletée), de onderrok van wit katoen (onderaan traditioneel afgezet met kant) en een kleurige bovenrok, meestal van katoenen madras met veel kleuren of van gebloemde stof. Het lijkt alsof de dansers op sommige schetsen en aquarellen een gevouwen doek in de hand vasthouden.
Danseressen Isaac Israels coll Gemeentemuseum Den Haag    Danseressen Isaac Israels coll Gemeentemuseum Den Haag    Danseres Isaac Israels coll Gemeentemuseum Den Haag

Het ging Israëls vooral om het snelle schetsen en vastleggen van situaties en momentopnamen.

Danseres Isaac Israels coll Gemeentemuseum Den Haag Danseressen Isaac Israels coll Gemeentemuseum Den Haag

Ze staan te dansen voor een westers orkest, waar de Franse vlag naast lijkt te wapperen. Het zou kunnen betekenen dat Israëls ze in Parijs heeft gemaakt, waar hij tussen 1903 en 1913 verbleef.

Danseres Isaac Israels coll Gemeentemuseum Den Haag
Isaac Israëls, coll Gemeentemuseum Den Haag foto Clair Hart de Ruyter

Een ander voorbeeld van een momentopname is te zien op de aquarel met de slapende vrouw. Een van de danseressen die hij eerder in actie heeft vastgelegd, neemt even een rustpauze.

Ze lijkt te slapen.

Slapende vrouwen waren net als dansende vrouwen voor zowel George Hendrik Breitner als Israëls fascinerend: ook een ‘activiteit ’van een vrouw die voor de kunstenaars waarschijnlijk een erotische lading had. Israëls doet het in prachtige snelle losse streken, met veel aandacht voor de heldere kleuren van het hoofddeksel van de vrouw.

Slapende vrouw Isaac Israëls Gemeente museum Den Haag

Slapende vrouw Isaac Israels Centraal Museum Utrecht

Behalve deze vrouwen uit Martinique tekende en schilderde Israëls Ashantidansers uit Ghana en dansers die hij tijdens zijn reis in Nederlands Indie heeft gemaakt. Jaren later probeerde hij in Parijs ook vanuit de coulissen Josephine Baker te schetsen, ze weigerde voor hem te poseren.

Niet alleen performers interesseerde de kunstenaar. Ook het kijkende publiek wilde hij in een onbewaakt moment vangen. Zo heeft hij vele bezoekers vastgelegd in het net geopende Carre in Amsterdam tussen 1883-1900. Hierbij een mooi voorbeeld van een donkere dame, een bewoonster van Amsterdam, en haar zoontje?

Isaac Israels Rijksprentenkabinet Amsterdam ca 1900
Isaac Israels Rijksprentenkabinet Amsterdam ca 1900

Esther Schreuder Met dank aan Carlien MacNack voor haar expertise ten aanzien van de danseressen en hun kleding literatuur zie de catalogus Black is Beautiful Rubens tot Dumas (2008)

U kunt gerust contact opnemen voor meer informatie en eventuele opdrachten : estherschreuderwebsite@gmail.com

English version >here<