• Filips de Goede: handel met Afrika, angst voor de Ottomanen en de redding vanuit Ethiopië

Une nourice noir. Histoire de Renaud de Montauban, Flandre ver 1470
Paris Arsenal Manuscript 5072 fol 6v Loyset Liedet

Een van de mooiste ‘kunst”geschiedenissen die ik tegenkwam tijdens mijn grote onderzoek naar de verbeelding van “Zwart” in de Nederlandse kunst waren de miniaturen in manuscripten waarin Afrikanen te zien zijn. De ene verrassende afbeelding na de andere kwam boven water. Jammer genoeg worden deze werken zelden uitgeleend en hebben we op de tentoonstelling maar een paar voorbeelden kunnen laten zien.

Een grote verrassing was bijvoorbeeld dat in de periode dat de Bourgondische hertog Filips de Goede 1396 –1467 aan de macht was, er bewondering was voor wat toen ‘Ethiopiërs’ werden genoemd. Die waardering is zowel in de literatuur als in de kunsten terug te vinden en is tot nu toe nog nauwelijks onderzocht .

Wat ligt ten grondslag aan die soms intrigerende werken en waardering?

Een eerste aanzet van het onderzoek voor Zwart verbeeld (werktitel van Black is beautiful) was om uit te zoeken wat er historisch aan de hand is in die periode.

De Nederlanden – Afrika – Portugal

Portrait of Philip the Good (1396-1467) Rogier van der Weyden
Filips de Goede was altijd in het zwart gekleed.

Filips de Goede was door vererving heerser over de Nederlanden geworden en bekend met Afrika.  Een belangrijke link met Afrika was bijvoorbeeld zijn vrouw Isabella van Portugal (1397-1472) waar hij in 1430 mee was getrouwd.

Isabel van Portugal Rogier van der Weyden

Portugal was twee eeuwen eerder door de christenen terugveroverd op de moslims en men dreef er ten tijde van Filips uitvoerig handel met zwart Afrika. Vanaf de vijftiende en zestiende eeuw werd de bevolking van de Zuid-Europese steden, als Lissabon, vooral door de aanvoer van Afrikaanse slaven, steeds donkerder van kleur. Portugal had zelf geen ruilwaar voor de Afrikaanse landen en haalde die goederen vóór Afrika uit Bourgondisch grondgebied (Luxemburg, Noord-Frankrijk, de Nederlanden). Zo waren er al vroeg ook in Vlaamse steden als Gent, Brussel, Antwerpen en Brugge Afrikanen te zien die met de Zuid Europese koopmannen meekwamen.

Lodewijk van Gruuthuse (1422-1492), uit Brugge en hoveling bij Filips de Goede, vertrekt op de jacht Genève, Bibliothèque de Genève, Ms. fr. 169, p. 1r – Gaston Phébus, Le Livre de la chasse (http://www.e-codices.unifr.ch/fr/list/one/bge/fr0169)

En behalve mensen uit Afrika die naar de Nederlanden kwamen, of werden meegenomen, bereikte ook Afrikaanse kunst de Nederlanden. Filips’ zoon Karel de Stoute 1433 –1477 was mogelijk de eerste Noord-Europeaan die in 1470 Afrikaanse ‘afgodsbeelden’ kocht, van Alvare de Verre, dienaar van meester Jehan van Aulverkerque. De vermoedelijk houten beelden die hij kocht zijn helaas verloren gegaan. Hoe ze er uit zagen weten we niet.  En ook de gouden voorwerpen en sieraden die in die tijd uit Afrika zijn meegenomen en verhandeld zijn verloren gegaan, hoogstwaarschijnlijk zijn ze, net als de meeste Zuid-Amerikaanse kostbaarheden, omgesmolten. Alleen Afrikaans-Portugees ivoor en andere vormen van metaalkunst zijn uit die tijd  in verschillende privé- en openbare verzamelingen bewaard gebleven.

15th–16th century Edo (Bini-Portuguese) Url   “www.metmuseum.org.”

Ottomanen / Turken en Filips de Goede

Een andere historische gebeurtenis die invloed heeft gehad op de verbeelding van zwarte Afrikanen in de beeldende kunst werd veroorzaakt door de dreiging uit het oosten. Want terwijl voor de Europese vorsten de wereld aan de westkust van Afrika steeds groter werd en meer handelsmogelijkheden bood, kwam uit het Oosten een nieuw gevaar  dichterbij in de vorm van de Ottomanen. De verovering van het christelijke Constantinopel in 1453 door de Ottomanen maakte grote indruk religieuze en wereldlijke leiders, waaronder Filips de Goede. Deze leiders gingen op zoek naar andere christelijke medestanders in de wereld tegen deze nieuwe islamitische vijand.  Ethiopië kwam daarbij steeds meer naar voren. Men wist dat het land al eeuwen christelijk was.

detail van afbeelding boven

Ethiopië

De Paus van die tijd Calixtus III (reg. 1455 –1458) zei contact te hebben met de legendarische Christelijke Pape Jan (priester-koning Johannes) van Ethiopië. Deze mythische koning leefde al vanaf de twaalfde eeuw in de verbeelding van de Europeanen.

Image of Prester John, Queen Mary’s Atlas, Diego Homem, 1558. (British Library, Add. 5415 A, folio 15 verso

map of Prester John by Ortelius. A map of Prester John's kingdom as Ethiopia 1573

Kaart van Ortelius waarop het koninkrijk van Pape Jan staat 1573

Waarschijnlijk dacht de Paus dat de Ethiopische vorst van toen dezelfde Johannes was.

Er leefde in Europa het idee dat de Ethiopische vorsten de enige waren die zich direct konden beroepen op het ‘echte’ Koninklijke bloed. Ze zouden namelijk direct afstammen van Salomo. Salomo, de derde koning van Israël, zou, volgens de Ethiopische geschiedenis opgeschreven in de Kebra Negast (‘De Glorie der Koningen’), bij koningin Scheba een zoon hebben verwekt.

url KB Koning Salomo verwelkomt Abisag, de Sunamitische, en haar gevolg. Miniatuur in de Historiebijbel van Evert Zoudenbalch, Utrecht, na 1460.
Wenen, Österreichische Nationalbibliothek, Cod. 2771-72, fol. 298

Hooglied Salomo ontvangt zijn zwarte bruid (sheba) is een andere interpretatie van deze afbeelding

Deze zoon werd koning Menelik I van Ethiopië. De vijftiende- eeuwse koning van Ethiopië was, meende men, een directe afstammeling van hem.Daarnaast hadden de koningen van Ethiopië ook uitzonderlijke machten en krachten, dacht men. Er werd  verondersteld dat de koning een groot en machtig leger had en dat hij de stroom van de Nijl kon veranderen. Daarmee zouden de Arabieren in Egypte  kunnen worden verslaan.

De vroeg-13e-eeuwse kerk van Sint- Joris (Bete Giyorgis) in Lalibela, Ethiopië.

Ethiopiërs waren dus meer dan welkom in Europa.

In 1452 arriveerde een Ethiopische ambassadeur genaamd Jorge aan het hof van koning Alfonso V van Portugal 1432 –1481 ook wel Alfonso de Afrikaan genoemd.

Dom Alfonso V el Africano

Dom Alfonso V el Africano

De Ambassadeur werd doorgestuurd naar Filips de Goede in de Nederlanden.

Dat Filips de Goede goeds verwachtte van zwarte Afrikanen is terug te zien in het werk van de Vlaamse miniaturist Loyset Liedet, die in opdracht van Filips vele manuscripten verluchtte (zie afbeelding bovenaan pagina).

In een van de manuscripten van Liedet, in La Fleur des Histoires (fol. 7, 1455 –1460), bij een verbeelding van de herinstallatie van Constantijn de Grote in Constantinopel, zien we drie zwarte begeleiders staan, waarschijnlijk Ethiopiërs. Op deze miniatuur van de hand van Loyset Liedet is keizer Constantijn de Grote (ca. 280-337) in Constantinopel te zien, vergezeld door krijgsheren, waarvan er drie zwart zijn. De mannen dragen vijftiende-eeuwse mode. De donkere man midden vooraan zou een koning of hoogwaardigheidsbekleder kunnen voorstellen. Zijn kleding en hoofddeksel zijn voornaam. Om de hals lijkt hij een gouden ketting te hebben. Typisch voor de westerse weergave van Afrikanen zijn de gouden oorringen en de band om het hoofd van een van de andere mannen. Hieronder detail

detail Loyset Liedet
Op een andere miniatuur, in Renaud de Montauban uit 1468 –1470, komt een Afrikaanse ambassadeur voor. Op fol. 387 is te zien hoe de zwarte ambassadeur van de Grote Khan bij koning Mabrien arriveert.

Ambassadeurs van de Grote Khan bij koning Mabrien Loyset Liedet 1468-1470 Bayerische st Bibl MunchenLoyset Liedet collection Bayerische Staats Bibliothek München

Priester Johannes (Prester John) bleef ook de eeuwen daarna nog tot de verbeelding spreken in heel Europa. Tot de achttiende eeuw zijn in Europa heroïsche portretten van hem terug te vinden.

Prester John Il prete Ianni, Re d'Ethiopia  BM        Le grand Negus, ou Pret - Ian  1655 1680  BM               1599  British Museum                                                  1655-1680 Britsh Museum

Esther Schreuder in catalogus Black is beautiful Rubens tot Dumas (2008) literatuur verwijzingen .

Onderzoek is mogelijk geweest dankzij een bijdrage van de Mondriaan Stichting en het VSB fonds.

contact : estherschreuderwebsite@gmail.com

 All photos on this site are not intended for any commercial purpose. If you are a copyright holder and would like a piece of your work removed then please do not hesitate to contact me. estherschreuderwebsite@gmail.com

English under construction

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s